Τραγωδία των Τεμπών: Συλλογικό πένθος ή και Πολιτικός Επιταχυντής;

Ηλία  Γιαννακόπουλου  Φ ι λ ο λ ό γ ο υ

   Τραγωδία των Τεμπών: Συλλογικό πένθος ή και Πολιτικός Επιταχυντής;

      &.”Η Τραγωδία των Τεμπών” αναδιατάσσει το πολιτικό πεδίο;

            Η τραγωδία των Τεμπών τρία χρόνια μετά εξακολουθεί να θεωρείται-κι έτσι χαράχτηκε στη συλλογική μνήμη και συνείδηση-ως ένα γεγονός που προκάλεσε εθνικό πένθος, οργή αλλά και ταυτόχρονα πολιτικούς κλονισμούς. Κάποιοι προσθέτουν ως παράγωγο φαινόμενο και την ηθική απορρύθμιση στο βαθμό που κάποιες ενέργειες της συντεταγμένης πολιτείας δεν έπεισαν για τις “καλές της προθέσεις”.

Αν θελήσουμε να βρούμε ανάλογα «ατυχήματα»-«δυστυχήματα» στην αρχαιότητα θα δυσκολευτούμε πολύ κι αυτό γιατί στις αρχαίες κοινωνίες ο συλλογικός πόνος και το εθνικό πένθος συνδεόταν άμεσα με τον πόλεμο ή συχνότερα με τη «Μοίρα»-«Ειμαρμένη» και τη βούληση των Θεών.

Στις μέρες μας  τέτοια δυστυχήματα σαν αυτό της Τραγωδίας των Τεμπών χρεώνονται στην ανθρώπινη αμέλεια ή στις εγκληματικές παραλείψεις της οργανωμένης πολιτείας και των εκάστοτε τρόφιμων της πολιτικής εξουσίας. Γι αυτό και η απώλεια τόσο ανθρώπινων ζωών δεν προκαλεί  μόνο πένθος αλλά και επωάζει και την κοινωνική οργή.

Οι αρχαίοι θεωρούσαν τέτοια δυστυχήματα είτε αποτέλεσμα της Μοίρας  είτε αποτέλεσμα της «Ύβρεως». Τέτοιου είδους, δηλαδή, συμφορές αναδείκνυαν την τυχαιότητα και το πεπερασμένο της ανθρώπινης ύπαρξης καθώς και  την ασημαντότητα του ανθρώπου απέναντι σε μια ανώτερη τάξη πραγμάτων.

Γι αυτό ακριβώς  η απώλεια ζωών στην αρχαία τραγωδία αντισταθμιζόταν με την «Κάθαρση» και σύμφωνα με το σχήμα «Ύβρις > Άτη > Νέμεσις > Τίσις» ή όπως περιγράφει την «Κάθαρση» ο Αριστοτέλης στην «Ποιητική» του «περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».

Σήμερα μπορεί η κοινωνία να μη ζητά την «Κάθαρσιν» (με όποιο περιεχόμενο κι αν της δώσουμε), αλλά αυτό δεν σημαίνει πως έπαυσε να θυμάται και να ζητά επιμόνως δικαιοσύνη. Ο συλλογικός πόνος  δεν εξαϋλώνεται σε μία αφελή παραδοχή του μοιραίου κι αναπόφευκτου ή της «κακιάς στιγμής». Τουναντίον το συλλογικό πένθος μετασχηματίζεται και εκφράζεται σε πολιτική οργή και αμφισβήτηση.

Μπορεί στην αρχαιότητα ο συλλογικός πόνος  να έβρισκε τόπο διαφυγής και εκτόνωσης στο Θέατρο. Σήμερα το Θέατρο αντικαταστάθηκε από τις Πλατείες και τα κοινωνικά δίκτυα. Ο Χορός των αρχαίων Τραγωδιών που στοχαζόταν την ανθρώπινη μοίρα στις μέρες μας αντικαταστάθηκε από  τα  κοινωνικά δίκτυα ενημέρωσης που κρίνουν αυστηρά την δυσλειτουργία των θεσμών και απαιτούν απόδοση ευθυνών.

Έχουμε μία μετατόπιση από την «Κάθαρση» στη διαμαρτυρία και την πολιτική αντισυστημικότητα. Η αρχαία τραγωδία  μας διδάσκει την αποδοχή των ορίων μας και τις συνέπειες της Ύβρης, ενώ η σύγχρονη Τραγωδία των Τεμπών μάς διδάσκει την ευθύνη και την υποχρέωσή μας να υπερβούμε τις θεσμικές μας ατέλειες και να αναλογιστούμε τις ευθύνες μας ως πολιτικά όντα.

Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που μία τραγωδία σαν αυτή των Τεμπών δεν προκάλεσε μόνον το συλλογικό πόνο και πένθος αλλά λειτούργησε και ως  «Πολιτικός Επιταχυντής».

Προς επίρρωση αυτής της διαπίστωσης περί πολιτικού επιταχυντή αναφέρεται και προβάλλεται κατά κόρον η ενίσχυση του κόμματος της Ζωής Κωνσταντοπούλου (έστω και δημοσκοπικά), η πολιτική ενεργοποίηση της Μαρίας Καρυστιανού με το “εν δυνάμει” εκκολαπτόμενο πολιτικό της κόμμα αλλά και με την ενίσχυση της πολιτικής παρουσίας του Κυριάκου Βελόπουλου.

Η ενίσχυση της κ. Κωνσταντοπούλου οφείλεται αποκλειστικά και μόνον στον καταγγελτικό της πολιτικό λόγο με έντονα στοιχεία αντισυστημικότητας.

Η πολιτική παρουσία της κ. Καρυστιανού οφείλεται στην ικανότητά της να κεφαλαιοποιήσει πολιτικά το συλλογικό πένθος και την λαϊκή οργή και την απαίτηση της κοινωνίας για κάθαρση και δικαιοσύνη.

Τα ίδια ισχύουν και την πολιτική ενδυνάμωση του Κυριάκου Βελόπουλου που δεν έπαψε να εκφράζει με πειθώ και πατριωτικά συνθήματα τον δεξιό χώρο πέραν της Ν.Δ.

Γενικότερα (κι αυτό είναι διαπιστωμένο) σε περιόδους κοινωνικής κρίσης και αμφισβήτησης του πολιτικού συστήματος κάποιοι πάντοτε εμφανίζονται ως «αντισυστημικοί θεματοφύλακες».

Οι πολιτικές κρίσεις  και τα κοινωνικά ρήγματα επωάζουν όλους εκείνους που επαγγέλλονται την Πολιτική Ηθική, την Πολιτική Κάθαρση και το στοιχείο της Πολιτικής Αυθεντικότητας ως αντίδραση στην αναξιοπιστία-ανικανότητα των παραδοσιακών πολιτικών κομμάτων.

Σε περιόδους πολιτικής έκπτωσης ο λαός εκφράζεται περισσότερο με το «αντί» και την «τιμωρητική ψήφο».

Έτσι μία τραγωδία με 57 χαμένες ψυχές ανέτρεψε τις πολιτικές ισορροπίες, διευκόλυνε τις ιδεολογικές μετακινήσεις και φυσικά αφού πρώτα προκάλεσε ηθικούς σεισμούς και κοινωνικές ρωγμές-ανακατατάξεις.

Φαίνεται πλέον καθαρά πως ο συλλογικός πόνος, η κοινωνική οργή και η πολιτική απογοήτευση αλλάζουν πιο γρήγορα τις κοινωνίες από ότι τα οράματα και οι μεγάλες και θολές ιδεολογίες. Ο Θυμός πάντα ενέχει και σπέρματα πολιτικής σκέψης.

Tα Τέμπη, ως τόπος θανάτου 57 Ελλήνων, δεν ταυτίστηκαν μόνον με ένα τραγικό δυστύχημα, αλλά κατέστησαν σύμβολο μιας διάχυτης αίσθησης πολιτικής και ηθικής παρακμής και σήψης.

Και όπως γνωρίζουμε τα σύμβολα και η σωστή τους διαχείριση αποφέρουν περισσότερα και γρηγορότερα κέρδη στους διαχειριστές τους από ό,τι  τα πολιτικά προγράμματα και οι υποσχέσεις.

Μπορεί ο θυμός και η οργή να είναι κακοί σύμβουλοι στις πολιτικές επιλογές μας, ωστόσο δρουν πολλαπλασιαστικά στην επώαση και έκφραση  του αντισυστημικού λόγου. Η πολιτική συνείδηση του πολίτη δεν διαμορφώνεται μόνο από τη λογική επεξεργασία και αξιολόγηση των εκάστοτε πολιτικών γεγονότων και προσώπων αλλά κι από το θυμικό που είναι ευάλωτο και εύπλαστο από απροσδόκητους εξωγενείς παράγοντες.

Σε αυτή τη βάση η Τραγωδία των Τεμπών λειτουργεί ακόμη και σήμερα, τρία χρόνια μετά το δυστύχημα, ως πολιτικός επιταχυντής και μέλλει να δούμε αν οι ρωγμές στο πολιτικό και κομματικό μας σύστημα θα είναι τέτοιες που θα σημάνουν και την εκ βάθρων αναδιάρθρωση του πολιτικού μας οικοδομήματος.
Και ίσως-ίσως να είναι η πρώτη φορά για τα ελληνικά δεδομένα που ένα τέτοιο  μη πολιτικό ή κοινωνικό γεγονός να προκαλεί τέτοιες ανακατατάξεις στο πολιτικό μας σκηνικό.
Mέλλει, λοιπόν, να δούμε αν το πένθος, η θλίψη και η οργή μετασχηματιστούν σε ώριμη πολιτική συνείδηση ή  θα καταλήξουν και θα αναλωθούν  σε  απλές και επιφανειακές-πρόσκαιρες πολιτικές ανακατατάξεις.

Μέλλει, επίσης, να δούμε αν επιβεβαιωθεί για μία ακόμη φορά το “στις εκλογές ψηφίζουμε κυβέρνηση και στις δημοσκοπήσεις αντισυστημικότητα”.

Το να προσπαθήσουμε να βρούμε αναλογίες ανάμεσα στην Τραγωδία των Τεμπών και σε αντίστοιχα γεγονότα της αρχαίας Ελλάδας είναι λίγο παρακινδυνευμένο επειδή τα μεγέθη είναι διαφορετικά.

Ωστόσο θα επισημάνουμε τη στάση των Αθηναίων απέναντι στον Περικλή που τον θεώρησαν υπεύθυνο για το λοιμό που ενέσκηψε τα πρώτα χρόνια του Πελοπoννησιακού Πολέμου (430 π.χ) στην Αθήνα με πολλούς νεκρούς. Δέκτης της οργής και του θυμού των Αθηναίων ήταν ο ίδιος ο Περικλής (πέθανε και ο ίδιος από τη νόσο) κι έτσι  άνοιξε η  πύλη για την αναρρίχηση στην εξουσία  στους δημοκόλακες τύπου Κλέωνα.

Η αναλογία ανάμεσα στην αντίδραση των Αθηναίων προς τον Περικλή στην περίοδο του λοιμού και στην αντίδραση μέρους της ελληνικής κοινωνίας προς την κυβέρνηση μετά την τραγωδία των Τέμπη δεν είναι ιστορικά ταυτόσημη, αλλά πολιτικά και ψυχολογικά παρουσιάζει ενδιαφέροντα κοινά στοιχεία.

Ο Περικλής από Ηγέτης γενικής αποδοχής ηγέτης κι από σύμβολο πολιτικής εντιμότητας και ορθολογισμού, μετατράπηκε σε αποδιοπομπαίο τράγο.

Αντίστοιχα, μετά το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, η αρχική θλίψη μετασχηματίστηκε σε πολιτική οργή, με την κυβέρνηση να καθίσταται το κεντρικό σημείο απόδοσης ευθυνών.

Το πένθος δεν καθηλώθηκε στο επίπεδο της συναισθηματικής διέγερσης αλλά  μετασχηματίστηκε σε αίτημα δικαιοσύνης και διαφάνειας. Η πολιτική απονομιμοποίηση ήταν το επόμενο επίπεδο της υφέρπουσας οργής της κοινωνίας , στο βαθμό που η πολιτεία αδυνατεί να εξασφαλίσει τα στοιχειώδη για την ασφάλεια των πολιτών.

Οι ανθρώπινες παραλείψεις και οι χρόνιες παθογένειες του ελληνικού κράτους ευθύνονται για το δυστύχημα των Τεμπών που με τη σειρά του εξέθρεψε τον αντισυστημισμό σε πολιτικό επίπεδο.

Η ιστορία ωστόσο απέδειξε πως σε ανάλογες περιπτώσεις το συλλογικό πένθος, η κοινωνική οργή και η απώλεια της εμπιστοσύνης προς τους ταγούς της εξουσίας εύκολα μετατρέπεται σε πολιτικό ρήγμα αν η πολιτική ηγεσία δεν αναλάβει τις ευθύνες της.

Και να μην ξεχνάμε πως η Ιστορία δικαιώνει και διατηρεί στη μνήμη της όχι τόσο τα γεγονότα (θετικά ή αρνητικά αδιάφορο) όσο το νόημα που δίνουν σε αυτά οι κοινωνίες.