Το Πέτρινο δάσος – Ιερά Μοναστήρια

ΘΕΟΤΕΚΝΗΣ Μοναχής Αγιοστεφανιτίσσης

Το Πέτρινο δάσος, τ. δ΄.

Ιερά Μονή Αγίου και Μεγάλου Μετεώρου

Ιερό Κοινόβιο Αγίου Στεφάνου, 2025, σσ. 703

Με την έκδοση και του 4ου τόμου «Ιερά Μονή Αγίου και Μεγάλου Μετεώρου», ολοκληρώθηκε η σειρά «Το Πέτρινο δάσος – Ιερά Μοναστήρια», που συνέγραψε η μοναχή Θεοτέκνη της Ι. Μονής του Αγίου Στεφάνου Μετεώρων. Πρόκειται για καρπό πολύχρονης επιστημονικής μελέτης που εκτείνεται σε 703 σελίδες ενός καλαίσθητου βιβλίου.

Ο εν λόγω τόμος περιλαμβάνει:

Στην αρχή την «Ευλογία» του σεβασμιωτάτου μητροπολίτη Σταγών και Μετεώρων κ. Θεοκλήτου, Εισαγωγικό σημείωμα της Συγγραφέως και τα Κριτικά σημεία – Βραχυγραφίες (σελ. 7-15).

Ακολουθεί η παρουσίαση της Μονής του Μεγάλου Μετεώρου με την εξής διάταξη:

Το βιβλίο διαιρείται σε δύο μεγάλα μέρη, τα οποία υποδιαιρούνται σε κεφάλαια και ενότητες. Όλο το κείμενο τεκμηριώνεται με πλούσια εικονογράφηση άριστης ποιότητας και βιβλιογραφικές παραπομπές που παρατίθενται στο τέλος.

Το Πρώτο Μέρος τιτλοφορείται «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ» και υποδιαιρείται στις ενότητες:

1. Τοποθεσία – Τρόποι ανόδου και προσβάσεως: α. Τοποθεσία, β. Εντυπωσιακές περιγραφές αναβάσεως στο Μετέωρο των ετών 1859, 1865, 1881/2, 1891 και 1903 (σελ. 21-32).
2. Ίδρυση της Μονής – Άγιοι κτίτορες (14ος αι.): α. Ο Όσιος Αθανάσιος ο Μετεωρίτης (1302/3-1380/1), β. Ο εν μοναχοίς υπέρτιμος και υπέρσεμνος βασιλεύς όσιος Ιωάσαφ (1349/50 – 1422/3, ο δεύτερος κτίτορας του αγίου και Μεγάλου Μετεώρου (σελ. 35-82).
3. Ιστορική πορεία της Μονής (15ος – 16ος αι.): α. Η μετάβαση από τον σπηλαιώδη ασκητισμό στον κοινοβιακό μοναχισμό, β. Ο τρίτος κτίτωρ και ηγούμενος της μονής του Μετεώρου όσιος Συμεών, γ. Μετεωρίτες Νεομάρτυρες, δ. Διαδοχή ηγουμένων μετά τον γ΄ κτίτορα όσιο Συμεών (β΄ ήμ. 16ου αι.), ε. Το Τυπικό του Μεγάλου Μετεώρου (1580) (σελ. 83-98).
4. Στήριξη του αγιομετεωρίτικου χώρου από σπουδαίες και άγιες αρχιερατικές και ιερατικές φυσιογνωμίες (16ος αι.): α. Ο άγιος πατριάρχης Ιερεμίας Α΄ (Δεκ. 1522-13 Ιαν. 1546) και η συμβολή του στην ίδρυση των αγιομετεωρίτικων μονών, β. Άγιες εκκλησιαστικές μορφές στην θηβαΐδα των Αγίων Μετεώρων κατά τον 16ο αιώνα, γ. Άγιοι ιεράρχες στην επισκοπή Σταγών τον 16ο αιώνα (σελ. 99-110).
5. Προσφορά του Μετεώρου στον Πολιτισμό (16ος αι.): α. Καλλιέργεια των γραμμάτων στη μονή Μετεώρου κατά τον 16ο αιώνα, β. Εργαστήριο αντιγραφής κωδίκων – scriptorium (σελ. 113-118).
6. Εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Μετεώρου: α. Η Σκήτη του Αγίου Μετεώρου, β. Εκκλησιαστική διοίκηση του Αγίου Μετεώρου (σελ. 119-130).
7. Η Πολιτική – Οικονομική – Θρησκευτική κατάσταση κατά την οθωμανική κυριαρχία. Ιδιαίτερες αναφορές στον Θεσσαλικό χώρο: α. Διοικητική, εκκλησιαστική και κοινωνική οργάνωση της ζωής των υποδούλων Ρωμηών, β. Μέριμνα των Μετεωριτών κτιτόρων και ηγουμένων για την διασφάλιση της περιουσίας των μονών (σελ. 132-162).
8. Πρόσθετες πληροφορίες από διασωθέντα εκκλησιαστικά έγγραφα: α. Επίλυση διαφορών για την διαχείριση του ύδατος, β. Κτηματική περιουσία του Μετεώρου βάσει των πατριαρχικών και μητροπολιτικών γραμμάτων, γ. Μετόχια στην ευρύτερη περιοχή (σελ. 163-177).
9. Οικονομική δυσχέρεια – Χορηγίες: α. Εκκλήσεις για οικονομική βοήθεια προς τις ορθόδοξες Παραδουνάβιες χώρες, β. Μετόχι Γόλγοθα, γ. Ζητείες εν Ελλάδι (σελ. 178-190).
10. Συνθήκες διαβιώσεως: α. Επιδρομές κατακτητών, β. Εφησυχάζοντες και υπερόριοι ιεράρχες και ιερομόναχοι, γ. Εορτές και έθιμα – Πνευματική βιοτή, δ. Πάλη επιβιώσεως (β΄ ήμ. 18ου – α΄ήμ. 19ου αι.) -Οικονομική δυσπραγία βάσει μαρτυριών των περιηγητών, ε. Αντίξοες συνθήκες διαβιώσεως βάσει των ενθυμήσεων (σελ. 191-208).
11. Περίοδος νεωτέρου ιστορικού βίου (τέλ. 18ου -α΄ ήμ. 19ου αι.): α Εκκλησιαστικές φυσιογνωμίες, β. Φιλανθρωπική και εθνική δράση του Μετεώρου, γ. Μετεωρίτες εθνομάρτυρες – διαφύλαξη ιερών λειψάνων Νεομαρτύρων (σελ. 211-230).
12. Περίοδος νεωτέρου ιστορικού βίου (19ος -α΄ ήμ. 20ού αι.): α. Ιστορικά στοιχεία παρεχόμενα από επιγραφές, ενθυμήσεις και αναμνήσεις περιηγητών, β. Διαδοχή ηγουμένων μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας (1881), γ. Καταγραφή των χειρογράφων κωδίκων της μονής του Μετεώρου, δ. Λοιπές ιστορικές πληροφορίες των αρχών του 20ού αιώνα (σελ. 231-248).
13. Περίοδος Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: α. Ιταλογερμανική κατοχή, β. Περίοδος Μεταπολέμου (σελ.249-264).
14. Μοναστική αναβίωση: α. Αναστηλωτικές δραστηριότητες μετά τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, β. Ο ηγούμενος αρχιμανδρίτης Αθανάσιος Αναστασίου, γ. Ο ηγούμενος αρχιμανδρίτης Νήφων Καψάλης (σελ. 265-310).

Το Δεύτερο Μέρος τιτλοφορείται «ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΜΕΤΑΜΟΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΟΥ ΜΕΤΕΩΡΟΥ» και υποδιαιρείται στις ενότητες:

1. Γενική άποψη – Περίβολος – Θέα – Εξωνάρθηκας (311 κε.):

Α. Το Καθολικό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, 2Α. Επιγραφές – Αρχιτεκτονική: (σελ. 316-320). 2Β. Εικονογραφικό πρόγραμμα: 2Β1. Τοιχογραφικός διάκοσμος ιερού Βήματος – παλαιού καθολικού (1483), 2Β2. Τοιχογραφικός διάκοσμος κυρίως ναού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (1552),  2Β3. Τοιχογραφικός διάκοσμος της λιτής της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (1552), 2Β4. Εσωτερικός διάκοσμος του κυρίως ναού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (σελ. 321-450).

Β. Λοιπά κτίρια του μοναστηριακού συγκροτήματος: 3. Τράπεζα – Παρεκκλήσια (σελ. 451-468).

Γ. Σημαντικά στοιχεία πολιτισμού. 4. Παλαιό γηροκομείο – νυν Σκευοφυλάκιο: α. Παλαιό Γηροκομείο: Επιγραφή – Αρχιτεκτονική, β. Πολύτιμα κειμήλια του 14ου αι. (φορητές εικόνες και χρυσοκέντητα υφάσματα), γ. Φορητές βυζαντινές και μεταβυζαντινές Εικόνες. δ. Άλλα πολύτιμα ιερά κειμήλια φυλασσόμενα στο σκευοφυλάκιο του Μετεώρου, ε. Συλλογή ξυλόγλυπτων και αργυρόχρυσων Σταυρών, στ. Βιβλιοθήκη χειρογράφων κωδίκων, ζ. Συλλογή ιστορικών εγγράφων και παλαιτύπων βιβλίων, η. Περιγραφή και ανάλυση της χαλκογραφίας του Ελασσονίτη μοναχού Παρθενίου, 1782. Θ. Αίθουσα λαϊκής πολεμικής εικονογραφίας (σελ. 469-536).

Κατόπιν παρατίθενται αρκετές έγχρωμες εικόνες όλων των μονών των Μετεώρων (σελ. 537-552).

Δ. Άγια λείψανα – Μετόχια – Πανηγύρεις – Εκδόσεις – Χρονολόγιο: 5. Άγια λείψανα – Επιγραφές και κατάλογος ιερών λειψάνων, 6. Εξαρτηματικά μετόχια – Πανηγύρεις  και Εορτές, 7. Εκδοτική δραστηριότητα της Μονής, 8. Χρονολόγιο και Κατάλογος ηγουμένων (σελ. 553-576).

Ε. Υποσημειώσεις: 9 και 10 (σελ. 577-642).

ΣΤ. Παράρτημα εγγράφων – Βιβλιογραφία: 11. Παράρτημα εγγράφων (σελ. 645-654), 12. Επίλογος (σελ. 655-656), 13. Βιβλιογραφία (σελ. 658-694).

Η παράθεση των περιεχομένων και μόνο αρκεί για να κατανοήσουμε τον πλούτο του βιβλίου. Η απλή φυλλομέτρησή του προκαλεί τον θαυμασμό προς την Συγγραφέα του, η οποία, με πολύ κόπο, μεράκι και άρτια επιστημονική κατάρτιση μας έδωσε άλλο ένα περισπούδαστο σύγγραμμα, το οποίο διακρίνεται για την αρτιότητά του, την βαθιά γνώση του θέματος και την επιστημονική ευσυνειδησία με την οποία για πολλά χρόνια εργάστηκε.

Ο πλούτος των έγχρωμων και ασπρόμαυρων φωτογραφιών, σε συνδυασμό με το κατανοητό κείμενο, μεταφέρουν τον αναγνώστη τόσο στον εξωτερικό όσο και στον εσωτερικό χώρο της Μονής. Τα πάντα είναι φωτογραφημένα από δεξιοτέχνη φωτογράφο και κοιτάζοντάς τα έχεις την αίσθηση ότι είσαι εκεί μπροστά στην κάθε γωνιά των κτιρίων (ναών και άλλων κτισμάτων) και ότι συνομιλείς με τους εικονιζόμενους αγίους που κοσμούν όλους τους εσωτερικούς τοίχους των ναών. Επίσης βλέπεις και περιεργάζεσαι όλα τα πολύτιμα κειμήλια της Μονής για όσο χρόνο επιθυμείς. Σ’ αυτή τη δυνατότητα συνέβαλε ασφαλώς τα μέγιστα και η άριστη εκτύπωση του βιβλίου από τον Τρικαλινό τυπογράφο Θρασύβουλο Βογιατζόγλου. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το στήσιμο του βιβλίου και η όλη καλλιτεχνική επιμέλειά του που έγιναν από το ίδιο το Ιερό Κοινόβιο της Μονής του Αγίου Στεφάνου, και κυρίως από την αφανή συνεργάτιδα της Συγγραφέως, μοναχή Αγάθη.

Τέλος, η παράθεση της πλούσιας Βιβλιογραφίας επιβεβαιώνει την ισχυρή επιστημονική κατάρτιση της Συγγραφέως μοναχής Θεοτέκνης, αλλά και την αγάπη της καθηγουμένης και των άλλων μελών της γυναικείας αδελφότητας της Ιεράς Μονής του Αγίου Στεφάνου Μετεώρων προς τα γράμματα. Αυτό μαρτυρείται ακόμα και από την πλουσιότατη βιβλιοθήκη που διαθέτει η Μονή, η οποία εμπλουτίζεται συνεχώς.

Αξίζει κάθε έπαινος και αναγνώριση τόσο στην Συγγραφέα μοναχή Θεοτέκνη που ολοκλήρωσε το μεγάλο σε όγκο και σπουδαιότατο σε περιεχόμενο τετράτομο έργο της με τον γενικό τίτλο «Το Πέτρινο Δάσος», όσο και σ’ όλη την αδελφότητα που της συμπαρίσταται στο δύσκολο έργο της και αναλαμβάνει τα έξοδα των δαπανηρών εκδόσεων της Ιερά Μονής του Αγίου Στεφάνου.

ΘΕΟΔΩΡΟΣ Α. ΝΗΜΑΣ