Trikala Day Καθημερινή Ηλεκτρονική Εφημερίδα των Τρικάλων
Η τέχνη δεν δημιουργήθηκε μόνο για να αποτυπώνει την ομορφιά. Εδώ και αιώνες, οι ζωγράφοι χρησιμοποιούν τον καμβά για να εξερευνήσουν μερικούς από τους βαθύτερους ανθρώπινους φόβους, τον θάνατο, την τρέλα, τη βία, την Κόλαση και το υπερφυσικό. Άλλοτε μέσα από πραγματικές εικόνες θανάτου και άλλοτε μέσα από μύθους, εφιάλτες και μυστηριώδεις μορφές, ορισμένα έργα εξακολουθούν να προκαλούν ανατριχίλα ακόμη και εκατοντάδες χρόνια μετά τη δημιουργία τους.
Με τον παλαιότερο πίνακα της λίστας να έχει δημιουργηθεί γύρω στο 1490, πριν από περισσότερα από 500 χρόνια, οι εικόνες αυτές αποδεικνύουν ότι ο φόβος ανέκαθεν αποτελούσε μια ισχυρή πηγή έμπνευσης για την τέχνη. Αυτοί είναι δέκα από τους πιο τρομακτικούς πίνακες στην ιστορία της τέχνης και οι ιστορίες που κρύβονται πίσω από αυτούς.
Τεοντόρ Ζερικώ – “Κομμένα Κεφάλια”
Δύο ανθρώπινα κεφάλια βρίσκονται πάνω σε ένα λευκό ύφασμα, αποκομμένα από τα σώματά τους. Ο Θεόδωρος Ζερικώ δημιούργησε το έργο στις αρχές του 19ου αιώνα, περίπου τη δεκαετία του 1810, αντιμετωπίζοντας τον θάνατο όχι συμβολικά ή εξιδανικευμένα, αλλά με έναν σχεδόν ιατροδικαστικό ρεαλισμό.
Τα χλωμά πρόσωπα, τα μισάνοιχτα μάτια και τα ίχνη αίματος δημιουργούν την εντύπωση ότι ο θάνατος συνέβη μόλις πριν από λίγες στιγμές. Ο Ζερικώ μελετούσε πραγματικά ανθρώπινα λείψανα και νεκρά σώματα, προσπαθώντας να αποδώσει όσο το δυνατόν πιο πειστικά τη νεκρή ανθρώπινη σάρκα. Αυτό είναι ίσως και το πιο ανατριχιαστικό στοιχείο του έργου: δεν υπάρχει κανένα τέρας και τίποτα υπερφυσικό. Υπάρχει μόνο ο θάνατος.
Χένρι Φιούζελι – “Ο Εφιάλτης”
Μια γυναίκα βρίσκεται ξαπλωμένη σε βαθύ ύπνο, με το σώμα της να κρέμεται σχεδόν άψυχο από το κρεβάτι. Πάνω στο στήθος της κάθεται ένα μικρό, αποκρουστικό δαιμονικό πλάσμα, ενώ μέσα από τις σκοτεινές κουρτίνες εμφανίζεται το κεφάλι ενός αλόγου με αφύσικα έντονα μάτια. Ο Χένρι Φιούζελι ζωγράφισε τον «Εφιάλτη» το 1781, δημιουργώντας μία από τις πιο αναγνωρίσιμες απεικονίσεις τρόμου στην ιστορία της δυτικής τέχνης.
Η εικόνα θυμίζει εντυπωσιακά αυτό που σήμερα περιγράφουμε ως υπνική παράλυση: την τρομακτική εμπειρία κατά την οποία κάποιος αισθάνεται ξύπνιος αλλά αδυνατεί να κινηθεί, μερικές φορές έχοντας την αίσθηση μιας απειλητικής παρουσίας στο δωμάτιο. Ο Φιούζελι δεν ζωγραφίζει απλώς μια γυναίκα που βλέπει έναν εφιάλτη. Μοιάζει να μας δείχνει τον ίδιο τον εφιάλτη να έχει αποκτήσει σώμα.
Χένρικ Βάισενχοφ – “Το Προαίσθημα”
Εδώ δεν υπάρχει αίμα, βασανισμός ή κάποιο εμφανές τέρας. Κι όμως, ο πίνακας προκαλεί μια παράξενη αίσθηση απειλής. Ο Χένρικ Βάισενχοφ δημιούργησε το «Προαίσθημα» γύρω στο 1893, παρουσιάζοντας ένα απομονωμένο σπίτι μέσα σε ένα σκοτεινό και παγωμένο τοπίο. Στο βάθος διακρίνεται μια μυστηριώδης ανθρώπινη φιγούρα, ενώ τα σκυλιά φαίνεται να έχουν αντιληφθεί την παρουσία της. Δεν γνωρίζουμε ποιος πλησιάζει ούτε τι πρόκειται να συμβεί. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμη του πίνακα. Ο τρόμος γεννιέται από την αναμονή. Είναι η αίσθηση ότι κάτι κακό πλησιάζει, χωρίς ο ζωγράφος να μας αποκαλύπτει ποτέ τι ακριβώς είναι.
Ουταγκάβα Κουνιγιόσι – “Η μάγισσα Τακιγιάσα και το Φάντασμα του Σκελετού”
Ένας γιγαντιαίος ανθρώπινος σκελετός εμφανίζεται μέσα από το σκοτάδι και δεσπόζει πάνω από τους ανθρώπους ενός κατεστραμμένου παλατιού. Ο Ιάπωνας καλλιτέχνης Ουταγκάβα Κουνιγιόσι δημιούργησε το έργο γύρω στο 1844, αντλώντας το θέμα του από έναν ιαπωνικό θρύλο που συνδέεται με την πριγκίπισσα Τακιγιάσα και υπερφυσικές δυνάμεις.
Το εντυπωσιακότερο στοιχείο είναι η κλίμακα του σκελετού. Καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρη τη σύνθεση, κάνοντας τους ανθρώπους γύρω του να μοιάζουν μικροσκοπικοί και ανίσχυροι. Παρότι πρόκειται για έργο του 19ου αιώνα, η εικόνα μοιάζει εκπληκτικά σύγχρονη. Θα μπορούσε σχεδόν να αποτελεί σκηνή από σημερινή ταινία ιαπωνικού τρόμου ή σκοτεινής φαντασίας.
Ιλιά Ρέπιν – “Ο Ιβάν ο Τρομερός και ο γιος του Ιβάν”
Ο Ιλιά Ρέπιν δημιούργησε τον πίνακα μεταξύ 1883 και 1885, αποτυπώνοντας μια από τις πιο δραματικές στιγμές που έχουν μεταφερθεί στον καμβά. Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση στην οποία βασίστηκε, ο Ιβάν ο Τρομερός έχει χτυπήσει θανάσιμα τον ίδιο του τον γιο σε μια έκρηξη οργής.
Τώρα τον κρατά στην αγκαλιά του και προσπαθεί απελπισμένα να σταματήσει το αίμα. Το πραγματικό επίκεντρο του έργου, όμως, είναι τα μάτια του πατέρα. Ο πανίσχυρος τσάρος έχει μετατραπεί σε έναν τρομοκρατημένο άνθρωπο που μόλις συνειδητοποίησε ότι έκανε κάτι που δεν μπορεί να αναιρέσει. Ο τρόμος εδώ δεν βρίσκεται μόνο στο αίμα. Βρίσκεται στη μετάνοια, στην απόγνωση και στη στιγμή κατά την οποία ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται ότι έχει καταστρέψει ό,τι αγαπούσε.
Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς – “Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του”
Ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς ζωγράφισε τον «Κρόνο καταβροχθίζει τον γιο του» μεταξύ 1636 και 1638, μεταφέροντας στον καμβά έναν από τους αγριότερους μύθους της αρχαιότητας. Ο Κρόνος φοβόταν την προφητεία σύμφωνα με την οποία ένα από τα παιδιά του θα τον ανέτρεπε. Για να εμποδίσει τη μοίρα του, αποφάσισε να καταβροχθίζει τα ίδια του τα παιδιά.
Ο Ρούμπενς τον παρουσιάζει ως έναν γηραιό αλλά πανίσχυρο θεό που έχει αρπάξει ένα ανυπεράσπιστο βρέφος και δαγκώνει το σώμα του. Η φρίκη βρίσκεται και στην αντιστροφή ενός από τα πιο θεμελιώδη ανθρώπινα ένστικτα: ο πατέρας, αντί να προστατεύσει το παιδί του, γίνεται ο ίδιος η μεγαλύτερη απειλή του.
Περίπου δύο αιώνες αργότερα, ο Φρανθίσκο Γκόγια θα πάρει τον ίδιο μύθο και θα τον μετατρέψει σε κάτι ακόμη πιο εφιαλτικό.
Φρανθίσκο Γκόγια – “Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του”
Σχεδόν δύο αιώνες μετά τον Ρούμπενς, ο Φρανθίσκο Γκόγια επέστρεψε στον ίδιο μύθο και δημιούργησε, περίπου μεταξύ 1819 και 1823, μια πολύ πιο εφιαλτική εκδοχή του. Ο Κρόνος του Γκόγια δεν θυμίζει πλέον μεγαλοπρεπή θεό της αρχαιότητας. Είναι ένα παραμορφωμένο, σχεδόν ζωώδες πλάσμα που αναδύεται μέσα από το απόλυτο σκοτάδι, κρατώντας στα χέρια του ένα ακρωτηριασμένο σώμα.
Το πιο ανατριχιαστικό στοιχείο είναι τα ορθάνοιχτα μάτια του. Το βλέμμα του αποπνέει πανικό, παράνοια και παραφροσύνη, σαν να γνωρίζει τη φρίκη αυτού που κάνει αλλά να μην μπορεί να σταματήσει. Το έργο ανήκει στις περίφημες «Μαύρες Ζωγραφιές» του Γκόγια. Ακόμη πιο παράξενο είναι ότι ο καλλιτέχνης δεν το δημιούργησε αρχικά για να εκτεθεί σε μουσείο ή γκαλερί: το είχε ζωγραφίσει απευθείας στον τοίχο του σπιτιού του.
Τιτσιάνο – “Η Εκδορά του Μαρσύα”
Ο Τιτσιάνο δημιούργησε την «Εκδορά του Μαρσύα» περίπου μεταξύ 1570 και 1576, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, αντλώντας το θέμα από την ελληνική μυθολογία. Ο Μαρσύας τόλμησε να προκαλέσει τον θεό Απόλλωνα σε μουσικό διαγωνισμό. Η ήττα του είχε μια φρικτή συνέπεια: η τιμωρία του ήταν να γδαρθεί ζωντανός.
Στον πίνακα βρίσκεται κρεμασμένος ανάποδα από ένα δέντρο, ενώ γύρω του διάφορες μορφές πραγματοποιούν την τιμωρία. Αυτό που κάνει τη σκηνή ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η σχετική ηρεμία όσων συμμετέχουν. Η ακραία βία παρουσιάζεται σχεδόν σαν μια συνηθισμένη, τελετουργική διαδικασία.
Ακόμη και ένα μικρό σκυλί βρίσκεται κοντά στο αίμα του θύματος. Η αντίθεση ανάμεσα στη φρίκη της πράξης και στην ψυχραιμία των παρευρισκομένων κάνει το έργο ακόμη πιο ανατριχιαστικό.
Ουίλιαμ-Αντόλφ Μπουγκρό – “Ο Δάντης και ο Βιργίλιος στην Κόλαση”
Το 1850, ο Ουίλιαμ-Αντόλφ Μπουγκρό εμπνεύστηκε από την Κόλαση, το πρώτο μέρος της Θείας Κωμωδίαςτου Δάντη, για να δημιουργήσει μία από τις βιαιότερες εικόνες της ακαδημαϊκής ζωγραφικής.
Στο έργο, ο Δάντης και ο Βιργίλιος παρακολουθούν δύο καταδικασμένες ψυχές να συγκρούονται με απίστευτη αγριότητα. Ο ένας άνδρας έχει ακινητοποιήσει τον άλλο και δαγκώνει τον λαιμό του. Η σχεδόν τέλεια ανατομική απόδοση κάνει τη βία ακόμη πιο έντονη. Οι μύες βρίσκονται σε ακραία ένταση, τα σώματα μπλέκονται μεταξύ τους και το πρόσωπο του επιτιθέμενου μοιάζει να βρίσκεται κάπου ανάμεσα στον άνθρωπο και στο άγριο ζώο. Στο βάθος, μια δαιμονική μορφή παρακολουθεί τη σύγκρουση. Η Κόλαση του Μπουγκρό δεν χρειάζεται τέρατα για να γίνει τρομακτική: οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν μετατραπεί σε τέρατα.
Ιερώνυμος Μπος – “Ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων”
Ο Ιερώνυμος Μπος δημιούργησε τον «Κήπο των Επίγειων Απολαύσεων» πιθανότατα μεταξύ περίπου 1490 και 1500, αν και η ακριβής χρονολόγηση του έργου παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Πρόκειται για ένα τρίπτυχο που, από απόσταση, μοιάζει πολύχρωμο και σχεδόν παραμυθένιο. Όσο περισσότερο όμως το παρατηρεί κανείς, τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται ένας κόσμος γεμάτος γυμνά σώματα, παράξενα ζώα, γιγαντιαία φρούτα, αλλόκοτες κατασκευές και πλάσματα που μοιάζουν να έχουν ξεπηδήσει από εφιάλτη. Στα αριστερά βρίσκεται ο Παράδεισος, στο κέντρο ο αινιγματικός κόσμος των επίγειων απολαύσεων και στα δεξιά η Κόλαση.
Εκεί η φαντασία του Μπος γίνεται πραγματικά σκοτεινή. Άνθρωποι βασανίζονται από υβριδικά πλάσματα, μουσικά όργανα μετατρέπονται σε μέσα τιμωρίας και ανθρώπινα σώματα καταπίνονται, παγιδεύονται ή υποβάλλονται σε παράλογα βασανιστήρια. Ίσως το πιο εντυπωσιακό είναι ότι όλα αυτά ζωγραφίστηκαν περισσότερα από πέντε αιώνες πριν. Ακόμη και σήμερα, πολλές από τις αλλόκοτες εικόνες και τα σύμβολα του έργου δεν έχουν μία μοναδική, οριστική ερμηνεία και αυτό κάνει τον κόσμο του Μπος ακόμη πιο μυστηριώδη.
Πηγή: parapoliika/Χρυσα Παλιερακη
