Trikala Day Καθημερινή Ηλεκτρονική Εφημερίδα των Τρικάλων
Πρόλογος — Η μνήμη ως ιστορικό χρέος
Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν ανήκουν αποκλειστικά στο παρελθόν αλλά παραμένουν ζωντανές στη μνήμη ενός τόπου, περνούν από γενιά σε γενιά και υπενθυμίζουν ότι η ιστορία δεν είναι μόνο μια ψυχρή καταγραφή γεγονότων, αλλά πρωτίστως ευθύνη απέναντι στους ανθρώπους που τα έζησαν και κυρίως απέναντι σε όλους εκείνους που θυσιάστηκαν για την πατρίδα και το έθνος μας .
Για την περιοχή μας το Φθινόπωρο του 1943 αποτελεί την πιο μαύρη σελίδα της κατοχικής περιόδου καθώς στο πλαίσιο της εκκαθαριστικής στρατιωτικής επιχείρησης “ΠΑΝΘΗΡΑΣ” των Γερμανικών στρατιωτικών δυνάμεων συνέβησαν μια σειρά εγκλήματα πολέμου σε βάρος κατοίκων της περιοχής , πυρπολήσεις χωριών και εκτελέσεις αθώων πολιτών . Για την πόλη της Καλαμπάκας, η 18η Οκτωβρίου 1943 αποτελεί μία από τις πιο τραγικές ημερομηνίες της νεότερης ιστορίας της. Η πόλη, στη σκιά των επιβλητικών βράχων των Μετεώρων, γνώρισε την απόλυτη καταστροφή (πυρπόληση) . Κατοικίες και κτίρια παραδόθηκαν στις φλόγες, οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να αναζητήσουν καταφύγιο μακριά από τις εστίες τους και η τοπική κοινωνία βρέθηκε αντιμέτωπη με τις συνέπειες του πολέμου, της ένοπλης σύγκρουσης και των αντιποίνων.
Η πυρπόληση της Καλαμπάκας δεν αποτελεί ένα απομονωμένο επεισόδιο. Όπως είπαμε εντάσσεται σε μια ευρύτερη περίοδο στρατιωτικών επιχειρήσεων των γερμανικών κατοχικών δυνάμεων , αντιστασιακής δράσης και καταστολής, η οποία επηρέασε ολόκληρη τη Θεσσαλία και ιδιαίτερα τις ορεινές περιοχές γύρω από την Πίνδο όπου δρούσαν αντάρτικα σώματα .
Η παρούσα αναφορά επιχειρεί να προσεγγίσει εκείνη την εποχή με ιστορική ευθύνη καθώς κοπός του δεν είναι να αναπαράγει έτοιμες αφηγήσεις, αλλά να ανασυνθέσει τα γεγονότα με βάση τεκμήρια, να αναδείξει τις ανθρώπινες συνέπειες της κατοχής και να συμβάλει στη διατήρηση της μνήμης των θυμάτων. Γιατί η μνήμη, όταν στηρίζεται στην αλήθεια, δεν χρειάζεται υπερβολές. Χρειάζεται ονόματα, ημερομηνίες, μαρτυρίες, έγγραφα και τη βούληση να αναζητηθούν ακόμη και εκείνα τα στοιχεία που ο χρόνος ή οι συνθήκες έχουν καταστήσει δυσπρόσιτα.
Η Καλαμπάκα στα χρόνια της Κατοχής
Η γερμανική εισβολή στην Ελλάδα την άνοιξη του 1941 οδήγησε στην κατάρρευση του ελληνικού μετώπου και στην επιβολή της κατοχής. Η Θεσσαλία βρέθηκε αρχικά υπό ιταλικό έλεγχο, ενώ οι γερμανικές στρατιωτικές δυνάμεις διατηρούσαν στρατηγική παρουσία και ενδιαφέρον για τους οδικούς άξονες και τις περιοχές που συνέδεαν την κεντρική Ελλάδα με την Ήπειρο και τη Μακεδονία. Η Καλαμπάκα κατείχε ιδιαίτερη γεωγραφική θέση δεδομένου ότι βρίσκονταν κοντά σε σημαντικές οδικές διαδρομές και ταυτόχρονα αποτελούσε πέρασμα προς ορεινές περιοχές που προσέφεραν κάλυψη και δυνατότητες μετακίνησης σε ένοπλες αντάρτικες ομάδες. Η θέση αυτή επηρέασε τις στρατιωτικές εξελίξεις, αλλά και τη ζωή των κατοίκων. Η κατοχή σήμαινε περιορισμό της ελευθερίας, επιτάξεις, οικονομικές δυσκολίες, ανασφάλεια και φόβο. Οι ανάγκες του στρατού κατοχής συγκρούονταν με τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας, ενώ οι ελλείψεις αγαθών και η αβεβαιότητα επιβάρυναν την καθημερινότητα των κατοίκων της . Σταδιακά, η παρουσία των κατοχικών αρχών και η ανάπτυξη αντιστασιακής δράσης δημιούργησαν ένα περιβάλλον διαρκούς έντασης. Η περιοχή δεν ήταν απλώς ένας τόπος διέλευσης στρατευμάτων. Έγινε χώρος αντιπαράθεσης για τον έλεγχο των δρόμων, των ορεινών περασμάτων και των οικισμών.
Η αντιστασιακή δράση
Η αντίσταση στην κατοχή εκδηλώθηκε με διαφορετικές μορφές: από την παροχή βοήθειας σε καταδιωκόμενους και την απόκρυψη πληροφοριών μέχρι τη συγκρότηση ένοπλων ομάδων και τη διεξαγωγή στρατιωτικών επιχειρήσεων. Η γεωγραφία της Θεσσαλίας και της Πίνδου ευνόησε την ανάπτυξη ανταρτικών τμημάτων. Τα ορεινά περάσματα και οι αποστάσεις από τα μεγάλα αστικά κέντρα δημιουργούσαν δυνατότητες για μετακινήσεις, συγκεντρώσεις δυνάμεων και επιχειρήσεις εναντίον των κατοχικών στρατευμάτων. Στην ευρύτερη περιοχή της Καλαμπάκας, η ένοπλη δράση συνδέθηκε με την προσπάθεια περιορισμού της ελευθερίας κινήσεων των κατοχικών δυνάμεων. Οι συγκρούσεις, ωστόσο, είχαν συνέπειες που ξεπερνούσαν το πεδίο της μάχης. Η παρουσία ανταρτικών ομάδων και οι επιθέσεις εναντίον γερμανικών ή ιταλικών τμημάτων είχαν ως επακόλουθο επιχειρήσεις αντιποίνων, συλλήψεις, εκτελέσεις , καταστροφές και διώξεις του άμαχου πληθυσμού.
Η ιστορική αποτίμηση της Αντίστασης απαιτεί να εξετάζονται ταυτόχρονα η στρατιωτική δράση, οι στόχοι των οργανώσεων, οι συνθήκες μέσα στις οποίες έδρασαν και οι συνέπειες για τους κατοίκους. Η αναγνώριση της αντιστασιακής δράσης δεν αποκλείει την αυστηρή τεκμηρίωση κάθε επιχείρησης· αντίθετα, την προϋποθέτει. Στο πλαίσιο της αντιστασιακής δράσεως , ιδιαίτερη σημασία έχει η Μάχη της Μερίτσας, τον Φεβρουάριο του 1943, η οποία συνδέεται με την ένοπλη αντίσταση στην περιοχή των Χασίων καθώς υπήρξε η πρώτη νικηφόρα μάχη κατά του άξονα σε ολόκληρη την Ευρώπη η οποία είχε παραδοθεί στην Χιτλερική Γερμανία .
Η συνθηκολόγηση της Ιταλίας και η αλλαγή της κατοχικής κατάστασης
Η συνθηκολόγηση της Ιταλίας τον Σεπτέμβριο του 1943 αποτέλεσε καθοριστική καμπή για την κατεχόμενη Ελλάδα. Οι γερμανικές δυνάμεις επιδίωξαν να αναλάβουν τον έλεγχο περιοχών και στρατηγικών θέσεων που προηγουμένως βρίσκονταν υπό ιταλική διοίκηση. Η μεταβολή αυτή επηρέασε άμεσα την περιοχή των Τρικάλων και της Καλαμπάκας. Η γερμανική στρατιωτική παρουσία ενισχύθηκε, ενώ οι επιχειρήσεις εναντίον των αντιστασιακών οργανώσεων εντάθηκαν.
Την ίδια περίοδο, η ευρύτερη περιοχή της Πίνδου γνώρισε στρατιωτικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και καταστροφές οικισμών. Οι κάτοικοι βρέθηκαν σε εξαιρετικά δύσκολη θέση: η παραμονή στα χωριά μπορούσε να τους εκθέσει σε κινδύνους, ενώ η εγκατάλειψη των σπιτιών τους σήμαινε απώλεια της περιουσίας τους, διακοπή της εργασίας και αβεβαιότητα για την επιβίωσή τους. Για την Καλαμπάκα, οι εξελίξεις του Σεπτεμβρίου 1943 αποτελούν απαραίτητο υπόβαθρο για την κατανόηση της καταστροφής του Οκτωβρίου. Η έρευνα οφείλει να διακρίνει τα επιμέρους περιστατικά, τις προηγούμενες συγκρούσεις και τις μεταγενέστερες επιχειρήσεις, ώστε να μην παρουσιάζονται διαφορετικά γεγονότα ως ένα ενιαίο συμβάν.
18η Οκτωβρίου 1943 — Η ημέρα πυρπόλησης της Καλαμπάκας
Το πρωί της 18ης Οκτωβρίου 1943, γερμανικές μηχανοκίνητες δυνάμεις κινήθηκαν από την περιοχή των Τρικάλων προς την Καλαμπάκα. Η προσέγγιση των στρατευμάτων προκάλεσε συναγερμό. Η απειλή μιας νέας σύγκρουσης και η εμπειρία των προηγούμενων ημερών είχαν ήδη δημιουργήσει κλίμα φόβου. Πολλοί κάτοικοι αναζήτησαν καταφύγιο σε γειτονικές περιοχές και στα υψώματα (Κόζιακας , Αντιχάσια , Βλαχάβα , Μοναστήρι Βυτουμά), προσπαθώντας να προστατεύσουν τη ζωή τους. Ακολούθησε στρατιωτική αντιπαράθεση με δυνάμεις της Αντίστασης. Η αριθμητική και εξοπλιστική υπεροχή των γερμανικών τμημάτων δεν επέτρεπε στους υπερασπιστές της πόλης να ανακόψουν αποτελεσματικά την προέλασή τους. Μετά την είσοδο των γερμανικών δυνάμεων, η Καλαμπάκα έγινε παρανάλωμα του πυρός απομένοντας στάχτες και σωρός ερειπίων .
Η καταστροφή έπληξε τον οικιστικό ιστό της πόλης και αφάνισε μεγάλο μέρος της παλαιότερης οικοδομικής και αρχιτεκτονικής της φυσιογνωμίας. Κατοικίες και άλλα κτίρια καταστράφηκαν, περιουσίες χάθηκαν και η επιστροφή των κατοίκων στις εστίες τους έγινε υπόθεση αβέβαιη και κυρίως επώδυνη. Για όσους παρακολουθούσαν από τα γύρω υψώματα, η φωτιά δεν ήταν απλώς μια καταστροφή κτιρίων. Ήταν η απώλεια του οικείου χώρου, της οικογενειακής ζωής και της ασφάλειας που προσφέρει το σπίτι. Για όσους είχαν εγκαταλείψει την πόλη, η αγωνία για την τύχη των συγγενών και της περιουσίας τους συνόδευε κάθε ώρα της αναγκαστικής απομάκρυνσης. Η 18η Οκτωβρίου έμεινε έτσι χαραγμένη στη συλλογική μνήμη της Καλαμπάκας ως ημέρα καταστροφής και δοκιμασίας.
5. Τα αντίποινα, οι εκτελέσεις και ο άμαχος πληθυσμός
Η πυρπόληση της Καλαμπάκας και των χωριών της περιοχής εντάσσεται σε μια ευρύτερη περίοδο κατοχικής βίας . Η έρευνα για τα αντίποινα και τις εκτελέσεις είναι από τα δυσκολότερα, αλλά και από τα πιο ουσιαστικά μέρη του ιστορικού έργου. Οι άμαχοι υπήρξαν συχνά τα πιο ευάλωτα θύματα της κατοχικής πολιτικής. Συλλήψεις, εκτελέσεις, πυρπολήσεις κατοικιών και αναγκαστικές μετακινήσεις διατάραξαν τη ζωή των οικογενειών και της τοπικής κοινωνίας. Για την ιστορική καταγραφή αυτών των πράξεων δεν αρκεί μια συνολική αναφορά στον αριθμό των εκτελεσθέντων θυμάτων. Απαιτείται, όπου είναι δυνατόν, να αποκατασταθεί η ταυτότητα κάθε ανθρώπου που χάθηκε βίαια , ο τόπος και ο χρόνος του θανάτου του και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες έχασε τη ζωή του.
Η αναζήτηση πρέπει να περιλάβει ληξιαρχικές πράξεις, δημοτολόγια, στρατιωτικές αναφορές, διοικητικά έγγραφα, καταλόγους θυμάτων, μαρτυρίες επιζώντων και άλλες πηγές που μπορούν να διασταυρωθούν μεταξύ τους. Όταν οι πηγές διαφωνούν, η διαφωνία πρέπει να καταγράφεται. Όταν ένα όνομα εμφανίζεται μόνο σε μία ανεπιβεβαίωτη αφήγηση, η πληροφορία πρέπει να χαρακτηρίζεται ανάλογα. Και όταν τα στοιχεία δεν επαρκούν, η ιστορική έρευνα οφείλει να αναγνωρίζει τα όριά της. Η μνήμη των εκτελεσθέντων δεν υπηρετείται από ατεκμηρίωτους αριθμούς ή από την αυθαίρετη συμπλήρωση κενών. Υπηρετείται από την επιμονή να βρεθούν τα πραγματικά στοιχεία και να διασωθεί κάθε αξιόπιστη πληροφορία που θα παραδοθεί ως ιστορική μαρτυρία στις επόμενες γενιές ώστε να μην λησμονηθεί ποτέ και κυρίως να δικαιωθεί με την διεκδίκηση πολεμικών αποζημιώσεων από το σημερινό Γερμανικό κράτος .
Η δοκιμασία της προσφυγιάς και η επιβίωση
Η καταστροφή της πόλεως και των χωριών της περιοχής δεν σήμαινε μόνο την απώλεια κατοικιών και περιουσιών. Σήμαινε την ανατροπή ολόκληρης της καθημερινής ζωής. Οικογένειες που είχαν εγκαταλείψει την Καλαμπάκα έπρεπε να βρουν προσωρινό καταφύγιο στα βουνά εκτεθειμένοι στις σκληρές καιρικές συνθήκες τον Χειμώνα του 1943 ,σε γειτονικούς οικισμούς, σε συγγενικά σπίτια ή σε άλλους διαθέσιμους χώρους. Η εξασφάλιση τροφής, ρουχισμού και στέγης έγινε άμεση ανάγκη. Η απώλεια της περιουσίας σήμαινε συχνά και απώλεια των μέσων βιοπορισμού. Η επιστροφή σε έναν κατεστραμμένο οικισμό απαιτούσε προσπάθεια, χρόνο και τη συνδρομή συγγενών και γειτόνων. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες αναδείχθηκε η σημασία της αλληλεγγύης. Η βοήθεια προς τις οικογένειες που είχαν χάσει τα σπίτια τους, η διατήρηση των δεσμών της κοινότητας και η προσπάθεια να ξαναρχίσει η καθημερινή ζωή αποτέλεσαν μέρος της ιστορίας της μεταπολεμικής αποκατάστασης.
Η ιστορική καταγραφή οφείλει να συμπεριλάβει και αυτή την πλευρά: όχι μόνο την καταστροφή, αλλά και τις προσπάθειες των ανθρώπων να επιβιώσουν, να ξαναχτίσουν τις εστίες τους και να συνεχίσουν τη ζωή τους.
Η Απελευθέρωση — Ο Οκτώβριος του 1944
Έναν χρόνο μετά την πυρπόληση, η Καλαμπάκα και τα χωριά βρέθηκαν μπροστά σε μια διαφορετική ιστορική στιγμή. Η αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων από την Ελλάδα το φθινόπωρο του 1944 σήμανε το τέλος της γερμανικής κατοχής σε πολλές περιοχές της χώρας. Για την Καλαμπάκα, η 18η Οκτωβρίου 1944 συνδέεται με την επέτειο της Απελευθέρωσης. Η ημερομηνία αυτή προσδίδει στην τοπική μνήμη έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Η ίδια ημέρα του χρόνου που είχε συνδεθεί με την καταστροφή επανήλθε ως ημέρα απελευθέρωσης, χωρίς όμως να εξαφανίσει τις πληγές που είχε αφήσει ο προηγούμενος χρόνος.
Η ελευθερία δεν αποκατέστησε αυτομάτως όσα είχαν χαθεί. Τα κατεστραμμένα σπίτια έπρεπε να ξαναχτιστούν, οι οικογένειες να αναζητήσουν τα μέσα επιβίωσής τους και η κοινωνία να αντιμετωπίσει την απώλεια ανθρώπων που δεν θα επέστρεφαν ποτέ. Η ιστορική μελέτη της Απελευθέρωσης χρειάζεται να προσδιορίσει τις συγκεκριμένες στρατιωτικές κινήσεις, τις ημερομηνίες αποχώρησης των γερμανικών μονάδων και τις συνθήκες υπό τις οποίες αποκαταστάθηκε ο έλεγχος της πόλης. Τα στοιχεία αυτά οφείλουμε να αντλήσουμε από στρατιωτικές και διοικητικές πηγές της εποχής. Η Απελευθέρωση αποτελεί, επομένως, όχι το τέλος της ιστορίας της Κατοχής, αλλά την αρχή μιας νέας περιόδου, κατά την οποία η κοινωνία κλήθηκε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες του πολέμου και να ξαναχτίσει τη ζωή της από την αρχή και από μηδενική βάση .
Γιατί χρειάζεται ένα αυτοτελές ιστορικό έργο
Η ιστορία της Καλαμπάκας και των χωριών της περιοχής κατά την Κατοχή αξίζει να αποτυπωθεί σε ένα ενιαίο, τεκμηριωμένο έργο που θα συγκεντρώνει τα γεγονότα, τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, τις καταστροφές, τις εκτελέσεις και τις ανθρώπινες μαρτυρίες. Ένα τέτοιο έργο δεν πρέπει να εξαντλείται σε μια επετειακή αφήγηση. Χρειάζεται να αποτελέσει σημείο αναφοράς για τους κατοίκους, τους ερευνητές, τους εκπαιδευτικούς και τις επόμενες γενιές. Βασικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια μπορεί να διαδραματίσει η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Το αρχειακό υλικό της καλύπτει, μεταξύ άλλων, την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Εθνικής Αντίστασης. Η αξιοποίησή του μπορεί να συμβάλει στην εξακρίβωση των στρατιωτικών κινήσεων, των επιχειρήσεων και των σχετικών αναφορών. Η έρευνα πρέπει να επεκταθεί και σε άλλες πρωτογενείς πηγές. Τα δημοτικά και ληξιαρχικά αρχεία, οι διοικητικές καταγραφές, οι φωτογραφίες της εποχής, οι μαρτυρίες επιζώντων και τα προσωπικά τεκμήρια μπορούν να συμπληρώσουν την εικόνα που προσφέρουν τα στρατιωτικά έγγραφα. Οι τοπικές δημοσιεύσεις έχουν τη θέση τους στην ιστοριογραφία, ιδιαίτερα όταν διασώζουν μαρτυρίες ή παραπέμπουν σε παλαιότερα τεκμήρια. Δεν πρέπει, όμως, να υποκαθιστούν την ανεξάρτητη έρευνα. Το νέο έργο χρειάζεται να στηριχθεί σε δική του τεκμηρίωση, με σαφείς παραπομπές και πρωτότυπη σύνθεση. Μόνο έτσι μπορεί να δημιουργηθεί μια ιστορική μελέτη που θα είναι χρήσιμη πέρα από την ημέρα της επετείου.
Η μνήμη των θυμάτων ως διαρκής υποχρέωση
Κάθε ιστορικό αφιέρωμα για την Κατοχή οφείλει να επιστρέφει στους ανθρώπους. Στους ανθρώπους που εκτελέστηκαν. Σε εκείνους που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων. Στους αγωνιστές που έπεσαν στην Αντίσταση. Στους αμάχους που βρέθηκαν ανάμεσα στις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Στις οικογένειες που έχασαν τα σπίτια τους και στους ανθρώπους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους. Η καταγραφή των θυμάτων πρέπει να αποτελέσει αυτοτελές μέρος του έργου. Κάθε όνομα που επιβεβαιώνεται είναι μια συμβολή στην αποκατάσταση της ιστορικής μνήμης. Κάθε βιογραφικό στοιχείο που διασώζεται προσθέτει μια ανθρώπινη διάσταση στην ιστορία της καταστροφής. Για τον σκοπό αυτό, προτείνεται η δημιουργία ονομαστικού παραρτήματος, στο οποίο θα καταγράφονται τα διαθέσιμα στοιχεία για κάθε θύμα, μαζί με τις πηγές που τα τεκμηριώνουν. Οι ελλείψεις και οι αβεβαιότητες θα επισημαίνονται, ώστε το παράρτημα να μπορεί να συμπληρώνεται μελλοντικά, όταν εντοπίζονται νέα τεκμήρια. Η μνήμη δεν είναι ανταγωνισμός αριθμών. Είναι η αναγνώριση της ανθρώπινης απώλειας και η προσπάθεια να μη χαθούν τα ονόματα μέσα στη σιωπή του χρόνου.
Επίλογος — Η Καλαμπάκα και τα χωριά της θυμούνται και τιμούν τον αγώνα και τα θύματα
Ο κατοχικός Οκτώβρης του 1943 παραμένει για την Καλαμπάκα και τα χωριά της ένα οδυνηρό σημείο αναφοράς για την τοπική ιστορία . Οι πυρπολήσεις , οι καταστροφές των κατοικιών και η δοκιμασία των κατοίκων αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης ιστορίας κατοχής, αντίστασης και ανθρώπινης απώλειας. Σε κάθε τόπο εκτελέσεων και μαρτυρίου οφείλουμε να αναγείρουμε μνημεία που να θυμίζουν τα εγκλήματα πολέμου των κατοχικών Γερμανικών δυνάμεων ώστε να μην λησμονήσουμε ούτε τα γεγονότα αλλά κυρίως να μην λησμονηθούν τα θύματα της Χιτλερικής Γερμανικής θηριωδίας συμβάλλοντας έτσι στην ιστορική αποκάλυψη και τεκμηρίωση.
Έναν χρόνο αργότερα, η επέτειος συνδέθηκε με την Απελευθέρωση. Η ιστορική αυτή σύμπτωση δεν αναιρεί την καταστροφή, αλλά υπενθυμίζει τη διαδρομή από τη βία και τον φόβο προς την αποκατάσταση της ελευθερίας. Σήμερα, η ευθύνη απέναντι σε εκείνη την εποχή είναι να διατηρήσουμε τη μνήμη με τρόπο ουσιαστικό και αξιόπιστο. Να αναζητήσουμε τα έγγραφα που παραμένουν άγνωστα, να διασταυρώσουμε τις μαρτυρίες, να καταγράψουμε τα ονόματα των θυμάτων και να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές μια ιστορία που θα μπορεί να ελεγχθεί και να μελετηθεί. Η Καλαμπάκα και τα χωριά της δεν είναι μόνο ο τόπος που πυρπολήθηκε. Είναι και ο τόπος που οι άνθρωποί του επέμειναν να συνεχίσουν τη ζωή τους, να ξαναχτίσουν τις εστίες τους και να διατηρήσουν τη μνήμη όσων χάθηκαν. Για τους εκτελεσθέντες, για τους αγωνιστές, για τους αμάχους και για όλους όσοι έζησαν την τραγωδία της Κατοχής, η ιστορική έρευνα αποτελεί πράξη σεβασμού.
Γιατί η μνήμη αποκτά πραγματική δύναμη όταν στηρίζεται στην αλήθεια !!!
stagonnews
