Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ «ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ»

Τι σημαίνει Αριστερά τον 21ο αιώνα

Γιατί ο ανθρωπιστικός φιλελευθερισμός αποτελεί τη φυσική εξέλιξη της προοδευτικής παράδοσης

Ας το «πάρουμε» από την αρχή

Ζούμε σε μια εποχή όπου οι πολιτικές ταμπέλες επιβιώνουν περισσότερο από τις ιδέες που κάποτε περιέγραφαν. Οι λέξεις «Αριστερά», «Δεξιά», «Κέντρο», «Φιλελευθερισμός» χρησιμοποιούνται καθημερινά, συχνά ως όπλα πολιτικής αντιπαράθεσης, σπανιότερα ως ακριβείς περιγραφές πολιτικών και φιλοσοφικών ρευμάτων.

Η σύγχυση είναι ιδιαίτερα εμφανής γύρω από την έννοια της Αριστεράς. Για πολλούς, η Αριστερά ταυτίζεται πλέον με τον κρατισμό, την υπερφορολόγηση, τη δυσπιστία απέναντι στην επιχειρηματικότητα ή με μια μόνιμη πολιτική διαμαρτυρίας. Για άλλους, σημαίνει αποκλειστικά την υπεράσπιση δικαιωμάτων και μειονοτήτων. Για κάποιους τρίτους, αποτελεί απλώς ένα ιστορικό σύμβολο χωρίς σαφές περιεχόμενο.

Όμως η Αριστερά δεν γεννήθηκε έτσι.

Γεννήθηκε ως η μεγάλη ιστορική διεκδίκηση περισσότερης ελευθερίας, περισσότερης ισότητας απέναντι στον νόμο και μεγαλύτερης συμμετοχής των ανθρώπων στην πολιτική και οικονομική ζωή. Ήταν το ρεύμα που αμφισβήτησε τα κληρονομικά προνόμια, τις αυθεντίες που δεν λογοδοτούσαν και τις κοινωνικές ιεραρχίες που θεωρούνταν «φυσικές».

Αν αυτό είναι το ιστορικό της θεμέλιο, τότε τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς φτάσαμε στο σημείο ο φιλελευθερισμός —η πολιτική φιλοσοφία που υπερασπίστηκε την ατομική ελευθερία, το κράτος δικαίου και τα δικαιώματα του πολίτη— να παρουσιάζεται συχνά ως κάτι ξένο ή ακόμη και αντίθετο προς την προοδευτική παράδοση;

Η απάντηση βρίσκεται στην ιστορική πορεία των τελευταίων δύο αιώνων. Και ίσως η απάντηση αυτή οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο ανθρωπιστικός φιλελευθερισμός δεν είναι απομάκρυνση από την αυθεντική Αριστερά, αλλά η φυσική συνέχειά της.

Η Αριστερά γεννήθηκε ως κίνημα ελευθερίας

Η διάκριση ανάμεσα σε «Αριστερά» και «Δεξιά» εμφανίστηκε κατά τη Γαλλική Επανάσταση. Στην Εθνοσυνέλευση, όσοι υποστήριζαν τη ριζική αλλαγή, τη λαϊκή κυριαρχία και την κατάργηση των προνομίων κάθονταν στα αριστερά του προέδρου. Όσοι υπερασπίζονταν τη μοναρχία, την αριστοκρατία και την παραδοσιακή τάξη πραγμάτων κάθονταν στα δεξιά.

Από την πρώτη στιγμή, λοιπόν, η Αριστερά συνδέθηκε με την αμφισβήτηση της κληρονομικής εξουσίας και με τη διεύρυνση της πολιτικής συμμετοχής. Το αίτημά της ήταν βαθιά δημοκρατικό: οι άνθρωποι να μην καθορίζονται από την καταγωγή τους, αλλά να αντιμετωπίζονται ως ισότιμοι πολίτες.

Στον 19ο αιώνα, η βιομηχανική επανάσταση δημιούργησε νέες ανισότητες και νέες μορφές εξουσίας. Το εργατικό κίνημα απαίτησε καλύτερες συνθήκες εργασίας, περιορισμό της εκμετάλλευσης, καθολική ψήφο και κοινωνική προστασία. Η Αριστερά έγινε το πολιτικό όχημα αυτών των διεκδικήσεων.

Αλλά ακόμη και τότε, ο πυρήνας της παρέμενε η ελευθερία. Ελευθερία από τη φτώχεια, από την αυθαιρεσία, από την εξάρτηση, από την πολιτική και οικονομική υποτέλεια.

Η ιστορική Αριστερά δεν ζητούσε έναν πανίσχυρο κρατικό μηχανισμό που θα καθοδηγούσε κάθε πλευρά της ζωής. Ζητούσε μια κοινωνία όπου περισσότεροι άνθρωποι θα μπορούσαν να ζήσουν ως ελεύθεροι και αξιοπρεπείς πολίτες.

Ο φιλελευθερισμός και η προοδευτική παράδοση

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη παρεξήγηση της σύγχρονης πολιτικής συζήτησης.

Ο φιλελευθερισμός παρουσιάζεται συχνά ως το αντίθετο της Αριστεράς. Όμως οι μεγάλες φιλελεύθερες ιδέες αποτέλεσαν το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν οι σύγχρονες δημοκρατίες και αργότερα οι κοινωνικές κατακτήσεις της δημοκρατικής Αριστεράς.

Ο Τζον Λοκ υπερασπίστηκε την ελευθερία του ατόμου απέναντι στην αυθαίρετη εξουσία. Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ ανέδειξε την ελευθερία της σκέψης, της έκφρασης και του τρόπου ζωής ως προϋπόθεση μιας ανοιχτής κοινωνίας. Ο Αλέξις ντε Τοκβίλ ανέλυσε τη σημασία των θεσμών, της συμμετοχής των πολιτών και των ενδιάμεσων κοινωνικών δομών για τη διατήρηση της δημοκρατίας.

Χωρίς αυτές τις φιλελεύθερες κατακτήσεις δεν θα υπήρχε καθολική ψήφος, ανεξάρτητη Δικαιοσύνη, ελευθερία του Τύπου, συνδικαλιστική δράση ή πολιτική αντιπολίτευση.

Η δημοκρατική Αριστερά δεν αναπτύχθηκε εναντίον του φιλελευθερισμού. Αναπτύχθηκε πάνω στο φιλελεύθερο κράτος δικαίου, διεκδικώντας να επεκτείνει την ελευθερία και στους κοινωνικά και οικονομικά αδύναμους.

Η μεγάλη ιστορική σύνθεση του 20ού αιώνα ήταν ακριβώς αυτή: φιλελεύθερη δημοκρατία, οικονομία της αγοράς με κανόνες και ισχυρό κοινωνικό κράτος.

Η μεταπολεμική Ευρώπη οικοδομήθηκε πάνω σε αυτή τη σύνθεση. Και γι’ αυτό γνώρισε τη μεγαλύτερη περίοδο δημοκρατίας, κοινωνικής κινητικότητας και ευημερίας στην ιστορία της.

Η μεγάλη σύνθεση του 20ού αιώνα

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ευρώπη βρέθηκε αντιμέτωπη με το ερώτημα πώς θα αποφύγει τόσο τον ολοκληρωτισμό όσο και την κοινωνική εξαθλίωση. Η απάντηση δεν ήταν ούτε ο απόλυτος κρατικός έλεγχος ούτε η ανεξέλεγκτη αγορά.

Ήταν η κοινωνική δημοκρατία.

Στη Σουηδία, στη Γερμανία, στην Ολλανδία και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες διαμορφώθηκε ένα μοντέλο που συνδύαζε ελεύθερη οικονομία, ισχυρά εργασιακά δικαιώματα, δημόσια υγεία και παιδεία, κοινωνική ασφάλιση και σταθερούς δημοκρατικούς θεσμούς.

Ο Γερμανός σοσιαλδημοκράτης Έντουαρντ Μπέρνσταϊν είχε ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα υποστηρίξει ότι η δημοκρατία, οι μεταρρυθμίσεις και οι θεσμοί είναι αποτελεσματικότερος δρόμος κοινωνικής προόδου από την επαναστατική ανατροπή. Η ιστορία σε μεγάλο βαθμό τον δικαίωσε.

Οι κοινωνίες που πέτυχαν τη μεγαλύτερη ισότητα δεν ήταν εκείνες που κατήργησαν την αγορά, αλλά εκείνες που τη ρύθμισαν, την φορολόγησαν δίκαια και επένδυσαν τα έσοδα σε δημόσια αγαθά και ευκαιρίες για όλους.

Αυτό το ευρωπαϊκό μοντέλο απέδειξε ότι η οικονομική ελευθερία και η κοινωνική δικαιοσύνη δεν είναι αντίπαλες έννοιες. Μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά όταν υπάρχουν ισχυροί θεσμοί και πολιτική βούληση.

Πότε η Αριστερά έχασε τον δρόμο της

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού δημιούργησαν μια βαθιά ιδεολογική κρίση για την παραδοσιακή Αριστερά.

Το μοντέλο της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας είχε αποτύχει τόσο οικονομικά όσο και πολιτικά. Οι κοινωνίες που το εφάρμοσαν δεν έγιναν ούτε πιο ελεύθερες ούτε πιο ευημερούσες.

Αντί όμως να επαναπροσδιορίσει δημιουργικά την προοδευτική της ταυτότητα, ένα σημαντικό μέρος της Αριστεράς στράφηκε σε έναν αμυντικό κρατισμό. Η επιχειρηματικότητα αντιμετωπίστηκε με καχυποψία, η παραγωγή πλούτου θεωρήθηκε δευτερεύουσα σε σχέση με την αναδιανομή και οι συντεχνιακές δομές συχνά υπερασπίστηκαν περισσότερο από την κοινωνική κινητικότητα.

Παράλληλα, η πολιτική συζήτηση μετατοπίστηκε από τα μεγάλα κοινωνικά ζητήματα της εργασίας, της παραγωγής και των ευκαιριών προς έναν κατακερματισμό ταυτοτήτων και ομάδων πίεσης. Η υπεράσπιση δικαιωμάτων είναι αναγκαία και πολύτιμη. Όταν όμως υποκαθιστά ένα συνολικό κοινωνικό όραμα, η Αριστερά χάνει την ικανότητά της να εκπροσωπεί την πλειοψηφία των πολιτών.

Ο εργαζόμενος του 21ου αιώνα δεν ζητά απλώς επιδόματα. Ζητά αξιοπρεπή μισθό, χαμηλότερη φορολογική επιβάρυνση, καλές δημόσιες υπηρεσίες, ασφάλεια, αξιοκρατία και δυνατότητα να προοδεύσει μέσα από τη δική του προσπάθεια.

Όταν η Αριστερά μοιάζει να υπερασπίζεται περισσότερο τους μηχανισμούς του κράτους παρά τους ανθρώπους που προσπαθούν να δημιουργήσουν, χάνει την κοινωνική της βάση.

Η ελευθερία δεν είναι δεξιά έννοια

Μία από τις πιο παράδοξες εξελίξεις της σύγχρονης πολιτικής είναι ότι η έννοια της ελευθερίας παρουσιάζεται συχνά ως αποκλειστικά «δεξιά».

Όμως η ελευθερία υπήρξε πάντοτε κεντρική προοδευτική αξία.

Ελευθερία του λόγου.

Ελευθερία της συνείδησης.

Ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι.

Ελευθερία να μορφώνεσαι, να εργάζεσαι, να επιχειρείς, να δημιουργείς.

Η οικονομική ελευθερία δεν σημαίνει ασυδοσία. Σημαίνει ότι ο πολίτης έχει χώρο να αναπτύξει τις ικανότητές του χωρίς να εξαρτάται από κομματικούς μηχανισμούς, πελατειακές σχέσεις ή υπερβολική κρατική γραφειοκρατία.

Ο Καρλ Πόπερ προειδοποίησε ότι οι κλειστές κοινωνίες, ακόμη κι όταν ξεκινούν με αγαθές προθέσεις, καταλήγουν συχνά να περιορίζουν την ελευθερία στο όνομα μιας υποτιθέμενης συλλογικής αλήθειας. Η ανοιχτή κοινωνία, αντίθετα, στηρίζεται στην κριτική, στον πλουραλισμό και στους θεσμούς που περιορίζουν κάθε εξουσία.

Η πραγματική προοδευτική πολιτική δεν φοβάται την ελευθερία. Τη θεωρεί προϋπόθεση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Ο ανθρωπιστικός φιλελευθερισμός

Ο ανθρωπιστικός φιλελευθερισμός δεν είναι ένας συμβιβασμός ανάμεσα στην Αριστερά και τη Δεξιά. Είναι μια προσπάθεια να συνδεθούν ξανά οι δύο μεγάλες παραδόσεις που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη δημοκρατία: η φιλελεύθερη παράδοση της ελευθερίας και η προοδευτική παράδοση της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Από τον φιλελευθερισμό αντλεί:

• τον σεβασμό στα ατομικά δικαιώματα,

• το κράτος δικαίου,

• την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης,

• την ελευθερία της έκφρασης,

• την οικονομική πρωτοβουλία,

• την προστασία του πολίτη από την αυθαίρετη εξουσία.

Από την προοδευτική παράδοση αντλεί:

• την κοινωνική αλληλεγγύη,

• τη δημόσια παιδεία,

• τη δημόσια υγεία,

• την προστασία της εργασίας,

• την ισότητα ευκαιριών,

• τη μέριμνα για τους πιο αδύναμους.

Ο στόχος δεν είναι ένα τεράστιο κράτος που ελέγχει τα πάντα, αλλά ένα αποτελεσματικό κράτος που εγγυάται κανόνες, δικαιοσύνη και δημόσια αγαθά.

Ο στόχος δεν είναι μια ανεξέλεγκτη αγορά, αλλά μια οικονομία που παράγει πλούτο, καινοτομία και θέσεις εργασίας χωρίς να δημιουργεί κλειστά προνόμια και ολιγοπώλια.

Ο Τζον Ρωλς υποστήριξε ότι μια δίκαιη κοινωνία είναι εκείνη στην οποία οι ανισότητες επιτρέπονται μόνο όταν βελτιώνουν τη θέση των λιγότερο ευνοημένων. Ο Αμάρτυα Σεν έδειξε ότι η πραγματική ανάπτυξη δεν μετριέται μόνο με το εισόδημα, αλλά με τις πραγματικές δυνατότητες που έχουν οι άνθρωποι να ζήσουν τη ζωή που επιλέγουν.

Αυτός είναι ο πυρήνας του ανθρωπιστικού φιλελευθερισμού: περισσότερες δυνατότητες για περισσότερους ανθρώπους.

Η Αριστερά του 21ου αιώνα

Αν η ιστορική αποστολή της Αριστεράς ήταν η διεύρυνση της ελευθερίας και της ισότητας, τότε η Αριστερά του 21ου αιώνα δεν μπορεί να ορίζεται από τον κρατισμό ή από την άρνηση της οικονομικής πραγματικότητας.

Πρέπει να ορίζεται από την ικανότητά της να δίνει σε κάθε άνθρωπο πραγματικές ευκαιρίες.

Να εξασφαλίζει ποιοτική παιδεία ανεξάρτητα από το εισόδημα.

Να εγγυάται πρόσβαση στην υγεία.

Να προστατεύει τα δικαιώματα όλων.

Να στηρίζει την εργασία και όχι τις πελατειακές εξαρτήσεις.

Να ενθαρρύνει την καινοτομία, την επιχειρηματικότητα και τη δημιουργία πλούτου.

Να υπερασπίζεται το περιβάλλον και τις επόμενες γενιές.

Να ενισχύει τους δημοκρατικούς θεσμούς και όχι τους κομματικούς μηχανισμούς.

Η πρόοδος δεν μετριέται από το μέγεθος του κράτους, αλλά από το πόσοι άνθρωποι μπορούν να χτίσουν μια καλύτερη ζωή με αξιοπρέπεια, ασφάλεια και ελευθερία.

Τελικά

Η μεγάλη πολιτική πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να διαλέξουμε ανάμεσα σε κράτος και αγορά, ανάμεσα σε Αριστερά και Δεξιά όπως ορίζονταν τον προηγούμενο αιώνα.

Η πραγματική πρόκληση είναι να δημιουργήσουμε κοινωνίες όπου η ελευθερία δεν θα είναι προνόμιο των λίγων και η κοινωνική προστασία δεν θα μετατρέπεται σε εξάρτηση.

Η πρόοδος δεν είναι ούτε κρατισμός ούτε ασυδοσία.

Είναι η συνεχής διεύρυνση της ανθρώπινης ελευθερίας, των ευκαιριών και της αξιοπρέπειας.

Από αυτή την άποψη, ο ανθρωπιστικός φιλελευθερισμός δεν αποτελεί εγκατάλειψη της προοδευτικής παράδοσης. Αποτελεί την προσπάθεια να επιστρέψει στις βαθύτερες ιστορικές της ρίζες: στην ελευθερία, στη δημοκρατία, στη δικαιοσύνη και στον άνθρωπο.

Ίσως λοιπόν το ερώτημα να μην είναι αν ο φιλελευθερισμός είναι αριστερός ή δεξιός.

Ίσως το πραγματικό ερώτημα να είναι αν μπορεί να υπάρξει σύγχρονη προοδευτική πολιτική χωρίς ελευθερία, χωρίς θεσμούς και χωρίς εμπιστοσύνη στις δημιουργικές δυνατότητες των ανθρώπων.

Η ιστορία των τελευταίων δύο αιώνων δείχνει ότι η απάντηση είναι αρνητική.

Και γι’ αυτό η Αριστερά του μέλλοντος θα είναι εκείνη που θα ξανασυναντήσει την ελευθερία από την οποία ξεκίνησε.@highlight

Κώστας Παπανώτας