To ΙΡΑΝ και η ΕΛΛΑΔΑ: Οι Πέρσες και οι Έλληνες.

Blog “ΙΔΕΟπολις” Ηλία Γιαννακόπουλου Φ ι λ ο λ ό γ ο υ

To ΙΡΑΝ και η ΕΛΛΑΔΑ: Οι Πέρσες και οι
Έλληνες.
*Μία περιήγηση στις “μικρές στιγμές” των ιστορικών
σχέσεων και αλληλεπιδράσεων Περσίας (ΙΡΑΝ) και Ελλάδας.

Κι ενώ οι βομβαρδισμοί συνεχίζονται όχι μόνον στο Ιράν αλλά
και σε άλλες χώρες (διάχυση πολέμου το λένε κάποιοι) οι εμπόλεμες
χώρες πανηγυρίζουν για τις επιτυχίες τους επί του αντιπάλου.
ΗΠΑ και Ισραήλ θριαμβολογούν για τα στρατιωτικά πλήγματα
που επέφεραν στις στρατιωτικές δομές του ΙΡΑΝ και φυσικά για τον
θάνατο του Χαμενεΐ. Από την άλλη πλευρά το ΙΡΑΝ φαίνεται πως
αντέχει και μεταφέρει τον πόλεμο στις γειτονικές αραβικές χώρες με
ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη γενίκευση του πολέμου.
Τις παράπλευρες συνέπειες τις γνώρισε και η Κύπρος
εντείνοντας την ανησυχία όχι μόνον των Κυπρίων αλλά και των
Ελλήνων. Ήδη στη χώρα μας διατυπώνονται όλο και πιο ηχηρά οι
ενστάσεις κάποιων πολιτικών κομμάτων (και όχι μόνον ) για την
στενή πρόσδεση της χώρας μας στα πολεμικά σχέδια των ΗΠΑ και
Ισραήλ.
Οι νέες γεωπολιτικές διενέξεις-εντάσεις, μας παραπέμπουν έστω
και μεταφορικά, σε μία sui generis αναβίωση των Μηδικών
πολέμων, όπου για μία ακόμη φορά συγκρούονται δύο διαφορετικές
αντιλήψεις για τη μορφή-το πρόσωπο της Εξουσίας (και ιδιαίτερα
της κρατικής)  και την ανθρώπινη Ελευθερία.
Όλα τα παραπάνω μας προτρέπουν να γυρίσουμε πίσω
στα αρχαία χρόνια που η Ελλάδα βρισκόταν σε αντιμαχία με τους
Πέρσες για κάποιους αιώνες (5ος- 4ος  αιών π.χ ).
Φυσικά η μνήμη μας δεν κράτησε μόνον τις νίκες μας στον
Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα ή την ηρωική στάση (ηθική νίκη) του
Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Συντηρεί ακόμη και τις επιτυχίες του Μ.
Αλεξάνδρου εναντίον του κράτους των Περσών.

Οι σχέσεις Περσίας–Ελλάδας στην αρχαιότητα υπήρξαν
πολυκύμαντες: Aπό τη σύγκρουση και την εισβολή μέχρι τη
διπλωματία, τις συμμαχίες και την πολιτισμική αλληλεπίδραση.
Στις σελίδες του Ηροδότου δεν καταγράφεται απλώς μια
σύγκρουση στρατών. Αποτυπώνεται μια σύγκρουση πολιτικών
πολιτισμών. Η σχέση Ελλάδας–Περσίας γίνεται σκηνή όπου
δοκιμάζονται οι έννοιες της εξουσίας, της υπακοής και της
ελευθερίας.

Ο Ηρόδοτος, πατέρας της Ιστορίας, δεν παρουσιάζει την
Περσία απλώς ως τον αντίπαλο της Ελλάδας, αλλά ως μια
συγκροτημένη δύναμη με παιδεία, νόμους και αξίες: «Iππεύειν και
τοξεύειν και αληθέα λέγειν».

H τριπλή αυτή αγωγή συνοψίζει το ήθος ενός λαού που
οικοδόμησε μια από τις πρώτες παγκόσμιες αυτοκρατορίες. Η
Περσία του Ηροδότου δεν είναι μόνο στρατός. Eίναι σύστημα, είναι
πολιτισμός, είναι μέτρο σύγκρισης.
Ο Ηρόδοτος, αφού απαριθμεί λαούς από όλη την Ασία,
καταλήγει στον αριθμό των στρατιωτών του Ξέρξη που στράφηκε
εναντίον της Ελλάδας.
«Το δε παν πλήθος του πεζού ην εκατὸν και επτὰ μυριάδες
και δισχίλιαι.»(= 1.700.000 πεζοί, κατά τον υπολογισμό του)
Και λίγο παρακάτω, μαζί με το ναυτικό και τα βοηθητικά
σώματα, ανεβάζει τον αριθμό σε πάνω από πέντε εκατομμύρια
ανθρώπους.
Είτε οι αριθμοί είναι υπερβολικοί είτε όχι, το μήνυμα είναι
σαφές: Η Περσία παρουσιάζεται ως αχανής, υπερπληθής,
πολυεθνική αυτοκρατορία, μια δύναμη που μοιάζει σχεδόν
κοσμική.
Ο Ηρόδοτος δεν περιγράφει απλώς έναν στρατό, περιγράφει
μια πλημμυρίδα λαών. Από την Ινδία έως την Αίγυπτο, από τη
Βαβυλώνα έως τη Θράκη, η περσική δύναμη εκτείνεται σαν
γεωγραφική μοίρα. Οι αριθμοί του – πραγματικοί ή συμβολικοί–
δεν μετρούν απλώς ανθρώπους· μετρούν την ιδέα της παγκόσμιας
κυριαρχίας.
Ίσως, όμως, πιο ενδιαφέρουσες στιγμές-γεγονότα είναι και
κάποια άλλα που μάς βοηθούν να γνωρίσουμε καλύτερα τους

Πέρσες στην μακροχρόνια ιστορική τους πορεία, όταν βρέθηκαν
απέναντι στην Ελλάδα.

Τέτοια γεγονότα-επεισόδια είναι και τα παρακάτω, που
αισθητοποιούν περίτρανα πως Ιστορία δεν είναι μόνο οι λαμπρές
Νίκες ή οι καταστροφικές Ήττες, αλλά και κάποια μικρά ιστορικά
συμβάντα και ανθρώπινες στιγμές (ανθρώπινου μεγαλείου ή
ανθρώπινης αδυναμίας) που συνθέτουν την πορεία και τις σχέσεις
των λαών διαχρονικά.
Γιατί τελικά η αληθινή Ιστορία κρύβεται στις μικρές
στιγμές…
1. Πολεμικά Γεγονότα
«Αλίμονο, Μαρδόνιε, με ποιους άντρες μάς έφερες να
πολεμήσουμε που δεν αγωνίζονται για χρήματα αλλά για την
αρετή!» («Παπαί, Μαρδόνιε, κοίους επ’ άνδρας ήγαγες

μαχησομένους ημέας, οι ου περί χρημάτων τον αγώνα
ποιεύνται, αλλά περί αρετής!»).
α. Η Ιωνική Επανάσταση (499–493 π.Χ.)
«Δέσποτα μέμνησο των Αθηναίων»
Οι ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας, με κέντρο τη Μίλητος,
επαναστάτησαν κατά της περσικής κυριαρχίας του Δαρείος Α΄. Η
Αθήνα και η Ερέτρια έστειλαν βοήθεια. Η καταστολή της εξέγερσης
αποτέλεσε την απαρχή των Περσικών Πολέμων.
β. Η Μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.)
«Ελλήνων προμαχούντες Αθηναίοι Μαραθώνι χρυσοφόρων
Μήδων εστόρεσαν δύναμιν».
Ο στρατός του Δαρείου Α΄ αποβιβάστηκε στον Μαραθώνα. Οι
Αθηναίοι, με αρχηγό τον Μιλτιάδη, πέτυχαν αποφασιστική νίκη,
αποτρέποντας την πρώτη περσική εισβολή στην ηπειρωτική
Ελλάδα.
γ. Οι Θερμοπύλες και η Σαλαμίνα (480 π.Χ.)
“Ω ξειν’, αγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ότι τήδε κείμεθα
τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι”.
Ο Ξέρξης Α΄ εισέβαλε με τεράστια στρατιά. Στις Θερμοπύλες,
ο Λεωνίδας Α΄ και οι Σπαρτιάτες αντιστάθηκαν ηρωικά. Στη
διήγηση για τις Θερμοπύλες, ο Ηρόδοτος μεταφέρει τον διάλογο:
“Επεὶ έφασαν οι Πέρσαι ως τοσαύτα είη τα βέλεα ώστε τον

ήλιον αποκρύψειν, ο δε Διηνέκης είπε· «Άριστα· εν σκιή άρα
μαχεόμεθα.» (Ἱστορίαι, Ζ΄ 226)

Στη ναυμαχία της Σαλαμίνας, ο ελληνικός στόλος υπό τον
Θεμιστοκλή κατέστρεψε τον περσικό στόλο.
«Ίτε, παίδες Ελλήνων, ελευθερούτε πατρίδ’, ελευθερούτε δε
παίδας, γυναίκας θεών τε πατρώων έδη, θήκας τε προγόνων·
νυν υπὲρ πάντων αγών».
δ. Η Μάχη των Πλαταιών (479 π.Χ.)
Στις Πλαταιές, οι Έλληνες νίκησαν τα περσικά στρατεύματα του
Μαρδόνιου, τερματίζοντας ουσιαστικά την περσική απειλή.

ε. Ο Κίμων στην Κύπρο (450 π.Χ.)
Ο Κίμων, γιος του Μιλτιάδη, ηγήθηκε αθηναϊκής εκστρατείας
στην Κύπρος εναντίον των Περσών: Πολιορκεί το Κίτιον, πεθαίνει
εκεί (κατά τον Θουκυδίδη από ασθένεια). Ο στόλος όμως νικά τους
Πέρσες στη ναυμαχία της Σαλαμίνας της Κύπρου.
Η Κύπρος γίνεται έτσι σύνορο κόσμων: Eλληνικού και
Περσικού.
στ. Η Κάθοδος των Μυρίων (401 π.Χ.)
Ο Κύρος ο Νεότερος προσέλαβε Έλληνες μισθοφόρους για να
διεκδικήσει τον θρόνο από τον αδελφό του, Αρταξέρξη Β΄. Μετά τον
θάνατο του Κύρου, οι «Μύριοι» διέσχισαν εχθρικά εδάφη για να
επιστρέψουν στην Ελλάδα-γεγονός που αφηγείται ο Ξενοφών στην
«Κύρου Ανάβαση».
ζ. Η Εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου (334–323 π.Χ.)
Ο Αλέξανδρος ο Μέγας ανέτρεψε οριστικά την περσική
αυτοκρατορία του Δαρείου Γ΄, με νίκες στον Γρανικό, στην Ισσό και
στα Γαυγάμηλα. Η κατάλυση της περσικής αυτοκρατορίας σήμανε
μια νέα εποχή ελληνιστικού πολιτισμού στην Ανατολή.
Μετά τη μάχη στην Ισσό, ο Αλέξανδρος αιχμαλωτίζει τη
μητέρα και την οικογένεια του Δαρείου. Δεν τις προσβάλλει —
αντίθετα τις τιμά βασιλικά.
Εδώ η σχέση Ελλάδας–Περσίας αλλάζει χαρακτήρα: Από
σύγκρουση → σε κατάκτηση. Από «εκδίκηση» → σε συγχώνευση.

Ο Αλέξανδρος υιοθετεί περσικά έθιμα, ενδύματα, ακόμη και
την προσκύνηση (προσκύνησις), προκαλώντας αντιδράσεις στους
Μακεδόνες.
Δεν καταστρέφει απλώς την αυτοκρατορία – τη μετασχηματίζει.
η. Η Ανταλκίδειος Ειρήνη (386 π.Χ.)
Μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, η Περσία παρενέβη
στα ελληνικά πράγματα. Η λεγόμενη «Βασίλειος Ειρήνη», που
προωθήθηκε από τον Σπαρτιάτη Ανταλκίδα, αναγνώριζε την
περσική κυριαρχία στις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας,
δείχνοντας τη διπλωματική ισχύ της Περσίας.
2. Το «δάκρυ» του Ξέρξη

Ο Ξέρξης Α΄, πριν την εκστρατεία του 480 π.Χ., παρατηρώντας
το απέραντο στράτευμά του, λέγεται (κατά τον Ηρόδοτος) ότι
δάκρυσε. Όταν τον ρώτησαν γιατί, απάντησε πως σε εκατό χρόνια
κανείς από αυτούς δεν θα ζει.
“Ως δε ώρα πάντα μεν τον Ελλήσποντον υπό των νεών
αποκεκρυμμένον, πάσας δε τας ακτάς και τα Αβυδηνών πεδία
επίπλεα ανθρώπων, ενθαύτα ο Ξέρξης εωυτόν εμακάρισε, μετά
δε τούτω εδάκρυσε” ([7.45.1] Και καθώς αντίκριζε τον
Ελλήσποντο να ᾽χει σκεπαστεί εντελώς από τα καράβια και τις
ακρογιαλιές και τις πεδιάδες των Αβυδηνών ως πέρα για πέρα
κατάμεστες από ανθρώπους, τότε ο Ξέρξης μακάρισε τον εαυτό
του, ύστερα όμως απ᾽ αυτό δάκρυσε).
Σκηνή βαθιά υπαρξιακή: Ο κοσμοκράτορας αντιλαμβάνεται τη
φθαρτότητα. Η δύναμη συναντά τη θνητότητα.
3. Η μαστίγωση της θάλασσας
Όταν καταιγίδα κατέστρεψε τις γέφυρες που είχε
κατασκευάσει στον Ελλήσποντο, ο Ξέρξης διέταξε να μαστιγωθεί η
θάλασσα και να ριχθούν αλυσίδες στα νερά. Πράξη συμβολική: Η
φύση «τιμωρείται γιατί αντιστάθηκε στη βασιλική βούληση.
Στην ελληνική αφήγηση, το περιστατικό λειτουργεί ως Ύβρις.
Ο βασιλιάς επιχειρεί να επιβληθεί όχι μόνο σε ανθρώπους αλλά και
στα στοιχεία.
4. Ο Διάλογος Δημάρατου και Ξέρξη

Όταν ο Ξέρξης ετοιμαζόταν να εισβάλει στην Ελλάδα, ρώτησε τον
Δημάρατο:
«Μπορούν οι Έλληνες να αντισταθούν σε τόσο μεγάλο
στρατό»;
Ο Δημάρατος απάντησε περίπου ως εξής (σε σύνοψη του
ηροδότειου νοήματος, Ζ, 104):
«δεσπότην δε ουδένα έχουσι, αλλὰ νόμον·
τούτω δε φοβέονται μάλλον ή σοι σε.» ( Δεν έχουν αφέντη
κανέναν, αλλά τον νόμο· και αυτόν φοβούνται περισσότερο απ’ ό,τι
οι δικοί σου φοβούνται εσένα.). Ο διάλογος συμπυκνώνει τη
σύγκρουση δύο κόσμων:

Η σκηνή είναι σημαντική γιατί δεν πρόκειται για στρατιωτική
περιγραφή αλλά για πολιτική φιλοσοφία σε μορφή διαλόγου. Η
Ελλάδα παρουσιάζεται ως κόσμος όπου: Η υπακοή δεν είναι
δουλικότητα, είναι εσωτερικευμένος κανόνας. Ενώ η Περσία ως
κόσμος όπου: η τάξη εξαρτάται από το πρόσωπο του ηγεμόνα.
5. Οι Σπαρτιάτες στην αυλή του Πέρση βασιλιά
Το περιστατικό που αναφέρετε βρίσκεται στο Ζ΄ βιβλίο των
Ἱστοριῶν του Ηρόδοτος (7.134–136) και αφορά τους Σπαρτιάτες
πρέσβεις Σπερθία και Βούλη, οι οποίοι πήγαν στα Σούσα για να
προσφέρουν «γην και ύδωρ» ως εξιλέωση για τη θανάτωση των
κηρύκων του Ξέρξη στη Σπάρτη.
Όταν οδηγήθηκαν μπροστά στον βασιλιά, τους ζητήθηκε να
προσκυνήσουν (προσκύνησις), δηλαδή να πέσουν κατά γης. Η
απάντησή τους:
«ου γαρ νόμος εστὶ ημίν ανθρώπω προσκυνέειν» (Δεν είναι
νόμος σε εμάς να προσκυνούμε άνθρωπο.)

Η σκηνή είναι συγκλονιστική: Γιατί η περσική αυλή απαιτεί
τελετουργική υποταγή και οι Σπαρτιάτες αντιπαραθέτουν τον νόμο
της πόλης τους.
«…ως εσήχθησαν ες την βασιλέος όψιν, προσετάχθη σφι υπὸ
των επιτρόπων προσκυνείν τον βασιλέα· οι δε οὐκ έφασαν
ποιήσειν ταύτα· ούτε γαρ νόμος είη σφι άνθρωπον προσκυνείν
ούτε ήκοιεν επὶ τούτο. και ταύτα μεν έλεγον· ο δε βασιλεὺς
μεγαλοφρόνως εποιήσατο και ουκ έφη αποκτείνειν άνδρας
τοιούτους» (Σε ορισμένες εκδόσεις συνεχίζεται με διευκρίνιση
ότι ούτε Έλληνες ειώθασι προσκυνείν άνθρωπον.)
Η «προσκύνησις» δεν είναι απλώς εθιμοτυπική πράξη. Στον
Ηρόδοτο λειτουργεί ως συμβολικός δείκτης της αντίθεσης ανάμεσα
στο περσικό δεσποτικό σύστημα, όπου ο βασιλέας τιμάται με
λατρευτικού τύπου υποταγή και στο σπαρτιατικό (ευρύτερα
ελληνικό) ήθος, όπου «ούτε νόμος είη άνθρωπον προσκυνείν».
Η σκηνή της άρνησης των Σπαρτιατών πρέσβεων μπροστά
στον Ξέρξη Α΄ δεν είναι ένα απλό επεισόδιο διπλωματικής
αβρότητας. Είναι μία ιδεολογική σύγκρουση δύο κόσμων. Η
απαίτηση της προσκύνησης εκφράζει το περσικό αυλικό ήθος, όπου
η εξουσία θεοποιείται και η υποταγή τελετουργικά επιβεβαιώνεται.
Οι «επίτροποι» λειτουργούν ως φορείς μιας πολιτικής κουλτούρας
που θεωρεί αυτονόητη την απόλυτη κάμψη του ανθρώπου ενώπιον
του μονάρχη. Αντίθετα, η λακωνική απάντηση «ούτε γαρ νόμος είη
σφι άθρωπον προσκυνείν» συμπυκνώνει μια κοσμοαντίληψη
ελευθερίας: Ο νόμος– και όχι το πρόσωπο– είναι το υπέρτατο μέτρο.
Οι Σπαρτιάτες δεν αρνούνται από αλαζονεία, αλλά από πίστη σε μια

πολιτειακή αρχή που δεν επιτρέπει την ιεροποίηση της ανθρώπινης
εξουσίας. Έτσι, ο Ηρόδοτος μετατρέπει τη χειρονομία της μη
προσκύνησης σε σύμβολο αντίστασης απέναντι σε κάθε δεσποτική
υπεροψία και σε κάθε αυλικό «δουλικό πνεύμα» που ταυτίζει τον
σεβασμό με την ταπείνωση.
6. «Μήδισαν»
Το ρήμα μηδίζω σημαίνει: «τάσσομαι με τους Μήδους»,
δηλαδή με την Περσία. Στον Ηρόδοτο η λέξη χρησιμοποιείται για
ελληνικές πόλεις που υποτάχθηκαν ή συνεργάστηκαν με τον
Ξέρξης Α΄.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα: Η Θήβα κατηγορήθηκε ότι
«εμήδισε». Πολλές θεσσαλικές πόλεις επίσης.
Η λέξη δεν είναι απλώς πολιτική-είναι ηθική κατηγορία.
Σήμαινε εγκατάλειψη της «ελευθερίας» και προσχώρηση στην
αυτοκρατορική εξουσία.
Στην ελληνική πολιτική γλώσσα, «μήδισαν» ισοδυναμούσε με
προδοσία.